Το μάθημα και το βασικό σύγγραμμα
Καλή χρονιά και καλό εξάμηνο! Χαίρομαι που βλέπω ξανά γνωστά πρόσωπα, ανθρώπους με τους οποίους έχουμε συμπορευτεί σε προηγούμενα εξάμηνα. Υπάρχουν και πρωτοετείς ανάμεσά μας;
Το βασικό μας σύγγραμμα είναι η Φαινομενολογία του Πνεύματος του Χέγκελ, στη μετάφραση του Δημήτρη Τζωρτζόπουλου. Σας τρόμαξε ο όγκος του βιβλίου; Είναι μεγάλο και σχετικά ακριβό. Όποιος έχει τη δυνατότητα, μπορεί να το αποκτήσει· δεν υποχρεώνω όμως κανέναν να το αγοράσει. Θα υπάρχει η δυνατότητα να το συμβουλεύεστε στη βιβλιοθήκη, ενώ το κείμενο είναι διαθέσιμο και στην αγγλική γλώσσα στο διαδίκτυο.
Όσα χρειάζεται να σημειώνετε από το βιβλίο θα σας τα υπαγορεύω, ώστε να μπορείτε να τα καταγράφετε. Για το πλήρες κείμενο θα χρησιμοποιείτε το ίδιο το βιβλίο.
Η εργασία και η μεθοδολογία της μελέτης
Το μάθημα ολοκληρώνεται με εργασία και τελικές εξετάσεις. Μια πραγματικά πρωτότυπη εργασία πάνω στον Χέγκελ, και ειδικότερα στη Φαινομενολογία του Πνεύματος, απαιτεί πολύ περισσότερο χρόνο από ένα ακαδημαϊκό εξάμηνο. Δεν θα ζητήσω λοιπόν από εσάς πρωτοτυπία με αυτή την έννοια.
Θα ήθελα, ωστόσο, να σας προτείνω κάτι: να εργαστούμε συλλογικά στη μετάφραση επιλεγμένων κειμένων από τη σχετική βιβλιογραφία. Θα μπορούσαν να σχηματιστούν ομάδες τριών ή τεσσάρων φοιτητών, καθεμία από τις οποίες θα αναλάμβανε ένα κείμενο περίπου είκοσι σελίδων. Στο τέλος του εξαμήνου θα είχαμε έναν συλλογικό τόμο, ένα κοινό αποτέλεσμα της εργασίας μας. Κάτι που θα έμενε από το μάθημα ως κατάκτηση δική σας και δική μου.
Τα κείμενα θα είναι στα αγγλικά, επειδή αυτή είναι η γλώσσα που γνωρίζετε. Η γαλλική βιβλιογραφία για τον Χέγκελ είναι πλουσιότατη και, κατά την κρίση μου, σημαντικότερη από την αγγλική. Για τη γερμανική βιβλιογραφία δεν χρειάζεται καν να συζητήσουμε. Και η αγγλική, πάντως, είναι καλή.
Μην υποτιμάτε τη δυσκολία της μετάφρασης. Είναι εύκολο να φανταστεί κανείς ότι αρκεί μια μηχανική αντικατάσταση λέξεων. Η πραγματική δυσκολία αρχίζει όταν απαιτούμε το κείμενο που μεταφράζεται από τα αγγλικά να μπορεί να διαβάζεται στα ελληνικά. Αυτό είναι δύσκολο. Δεν θέλω να παραδώσετε κείμενα που θα αξιολογηθούν αλλά δεν θα είναι καλά, αναγνώσιμα κείμενα.
Η εργασία αφορά βεβαίως και την αξιολόγησή σας — αντιστοιχεί στο 40% — αλλά πρέπει να μας ενδιαφέρει και το ίδιο το αποτέλεσμα. Αν πρόκειται να κουραστούμε για να παράγουμε κείμενα που δεν διαβάζονται, καλύτερα να επιλέξουμε τις συνηθισμένες ενδιάμεσες και τελικές εξετάσεις. Σκεφτείτε το και θα πάρουμε από κοινού την απόφασή μας. Η φιλοδοξία είναι ευγενής, αλλά οι ευγενείς φιλοδοξίες δεν είναι πάντοτε εύκολο να τελεσφορήσουν.
Ο Χέγκελ και ο πνευματικός κόσμος της εποχής του
Ας περάσουμε τώρα στον Χέγκελ. Το πλήρες όνομά του είναι Γκέοργκ Βίλχελμ Φρίντριχ Χέγκελ (Georg Wilhelm Friedrich Hegel). Η βιογραφία του έχει ενδιαφέρον, όπως άλλωστε και η βιογραφία κάθε φιλοσόφου. Τα χαρακτηριστικά του ανθρώπου είναι ιδιαίτερα.
Ο Χέγκελ απέκτησε από νωρίς παιδεία στις κλασικές γλώσσες και στα κλασικά κείμενα. Στη συνέχεια σπούδασε στο θεολογικό σεμινάριο της Τυβίγγης (Tübingen). Εκεί συνδέθηκε με δύο εξαιρετικά σημαντικά πρόσωπα: τον ποιητή Φρίντριχ Χέλντερλιν (Friedrich Hölderlin) και τον φιλόσοφο Φρίντριχ Βίλχελμ Γιόζεφ Σέλινγκ (Friedrich Wilhelm Joseph Schelling).
Ο Χέλντερλιν είναι, κατά τη γνώμη μου, ο μεγαλύτερος Γερμανός ποιητής μετά τον Γκαίτε. Ο Σέλινγκ συγκαταλέγεται στους μεγάλους εκπροσώπους του γερμανικού ιδεαλισμού. Τρεις μορφές ξεχωρίζουν ιδιαίτερα: ο Φίχτε, ο Σέλινγκ και ο Χέγκελ.
Ποιο μεγάλο ιστορικό — θα έλεγα κοσμοϊστορικό — γεγονός συνέβη όταν ο Χέγκελ ήταν ακόμη πολύ νέος; Η Γαλλική Επανάσταση. Ήταν δεκαεννέα ετών το 1789. Η Επανάσταση τον επηρέασε βαθιά. Πίστεψε σε αυτήν και την είδε ως απαρχή ενός καινούργιου κόσμου. Θα επανέλθουμε σε αυτή τη στάση, γιατί έχει ιδιαίτερη σημασία για την κατανόηση της φιλοσοφίας του.
Η θρησκεία υπήρξε επίσης ένα από τα πρώιμα ενδιαφέροντά του. Θα μπορούσε να ακολουθήσει εκκλησιαστική σταδιοδρομία, αλλά δεν το έκανε. Ασχολήθηκε, ωστόσο, με τη χριστιανική θρησκεία σε κείμενα όπως Ο βίος του Ιησού και Η θετικότητα της χριστιανικής θρησκείας.
Η περίοδος της Ιένας και τα μεγάλα έργα
Ο Χέγκελ έζησε και εργάστηκε σε διαφορετικές πόλεις, μεταξύ άλλων στη Βέρνη και στη Φρανκφούρτη. Ο τόπος που θα σφράγιζε αποφασιστικά την πρώτη φάση της φιλοσοφικής του δημιουργίας ήταν η Ιένα (Jena). Εκεί υπέβαλε το 1801 την εργασία του για την υφηγεσία, με θέμα τις τροχιές των πλανητών (De orbitis planetarum), και άρχισε την πανεπιστημιακή του διδασκαλία.
Στην Ιένα συνεργάστηκε με τον Σέλινγκ στην έκδοση ενός σημαντικού φιλοσοφικού περιοδικού, του Κριτικού Περιοδικού της Φιλοσοφίας (Kritisches Journal der Philosophie). Η παραμονή του εκεί προσδιόρισε αυτό που αποκαλούμε «περίοδο της Ιένας» στη φιλοσοφική του ανάπτυξη.
Στην περίοδο αυτή ολοκλήρωσε τη Φαινομενολογία του Πνεύματος, η οποία δημοσιεύτηκε το 1807. Το έργο συνδέθηκε αρχικά με το σχέδιο ενός «Συστήματος της Επιστήμης».
Ανάμεσα στα μεγάλα έργα που ακολούθησαν βρίσκονται η Επιστήμη της Λογικής, η Εγκυκλοπαίδεια των Φιλοσοφικών Επιστημών και η Φιλοσοφία του Δικαίου. Σημαντικό για την πρώτη του περίοδο είναι και το κείμενο Η διαφορά ανάμεσα στα φιλοσοφικά συστήματα του Φίχτε και του Σέλινγκ, το οποίο γράφτηκε στο πλαίσιο της αντιπαράθεσής του με τις φιλοσοφίες των δύο στοχαστών.
Η διδασκαλία και η παιδαγωγική του εμπειρία
Ο Χέγκελ δεν ακολούθησε μια ευθύγραμμη πανεπιστημιακή σταδιοδρομία. Εργάστηκε ως ιδιωτικός παιδαγωγός και δίδαξε στη μέση εκπαίδευση. Οι συνθήκες της εποχής ήταν διαφορετικές από τις σημερινές: η οικοδιδασκαλία αποτελούσε ουσιαστική μορφή εκπαίδευσης, ιδιαίτερα σε εύπορες οικογένειες. Αργότερα ανέλαβε και διευθυντική θέση σε γυμνάσιο της Νυρεμβέργης.
Η παιδαγωγική του εμπειρία δεν είναι αμελητέα για τη μελέτη του. Ανέπτυξε απόψεις για τη διδασκαλία και την εκπαίδευση, οι οποίες διασώζονται σε σχετικά κείμενα, λιγότερο γνωστά από τα μεγάλα φιλοσοφικά του έργα. Αργότερα έγινε πανεπιστημιακός καθηγητής στη Χαϊδελβέργη και, στη συνέχεια, στο Βερολίνο.
Ο Χέγκελ ως τέλος μιας εποχής και αφετηρία μιας άλλης
Μέχρι εδώ υπάρχει κάτι που θέλετε να ξαναπούμε; Υπάρχει κάποια απορία;
Θέλω τώρα να επιμείνω σε μια κρίση που θεωρώ σημαντική. Ο Χέγκελ κλείνει μια εποχή και γίνεται αφετηρία μιας άλλης. Κλείνει την εποχή των μεγάλων φιλοσοφικών συστημάτων, την εποχή της συστηματικής μεταφυσικής φιλοσοφίας, και ανοίγει την εποχή της αντίδρασης απέναντι σε αυτά τα συστήματα.
Τι εννοώ εδώ με τον όρο «μεταφυσική»; Την τάση της φιλοσοφίας να προσφέρει μια τελεσίδικη ερμηνεία της πραγματικότητας. Τα μεγάλα συστήματα φιλοδοξούν να ερμηνεύσουν οριστικά το πραγματικό. Αυτήν ακριβώς την τάση ονομάζω εδώ μεταφυσική. Αυτή η εποχή κλείνει με τον Χέγκελ. Οι αντιδράσεις στη φιλοσοφία του ανοίγουν την εποχή της μεγάλης φιλοσοφικής αντίδρασης στα συστήματα αυτά.
Ας δούμε ορισμένες μεγάλες στιγμές αυτής της κριτικής.
Από τον Μαρξ και τον Νίτσε στον Αντόρνο
Η πρώτη μεγάλη αντίδραση έρχεται από τον Καρλ Μαρξ (Karl Marx). Θυμηθείτε τον συγγραφέα της Αθλιότητας της φιλοσοφίας. Ο Μαρξ στρέφεται μετωπικά εναντίον του Χέγκελ, παρότι δανείζεται από εκείνον ένα πολύ σημαντικό εργαλείο: τη διαλεκτική. Με αυτό το εργαλείο επιχειρεί να αρθρώσει τη δική του πολιτική και φιλοσοφική σκέψη. Ένα χαρακτηριστικό έργο του σε αυτή τη συνάφεια είναι η Κριτική της εγελιανής φιλοσοφίας του δικαίου.
Μια δεύτερη μεγάλη στιγμή της κριτικής έρχεται από τον Φρίντριχ Νίτσε (Friedrich Nietzsche). Ο Νίτσε αντιμετωπίζει καχύποπτα τις αξιώσεις των φιλοσοφικών συστημάτων και αναζητεί πίσω τους τα ένστικτα και τις ορμές των δημιουργών τους. Αυτή η κατεύθυνση της κριτικής είναι ιδιαίτερα εμφανής στο Πέρα από το καλό και το κακό.
Μια τρίτη μεγάλη στιγμή εντοπίζεται στον εικοστό αιώνα, στη γερμανική Κριτική Θεωρία, και ιδιαίτερα στον Τέοντορ Αντόρνο (Theodor W. Adorno). Η κριτική αυτή είναι, κατά τη γνώμη μου, μια πολύ σοβαρή στιγμή της κριτικής απέναντι στο σύστημα του Χέγκελ και γενικότερα απέναντι στα φιλοσοφικά συστήματα.
Υπάρχει, τέλος, και η κριτική που προήλθε από τον αγγλοσαξονικό χώρο, ιδιαίτερα από εκπροσώπους της αναλυτικής φιλοσοφίας των αρχών του εικοστού αιώνα. Τη θεωρώ, σε σύγκριση με τις προηγούμενες, λιγότερο σημαντική, επειδή είναι συχνά περισσότερο εριστική παρά συστηματική. Η κριτική αυτή στον Χέγκελ, βεβαίως…