1. Οι μύθοι γύρω από τον Χέγκελ
Οι περισσότεροι είναι επικριτικοί, γιατί στηρίζονται στους μύθους που υπάρχουν γύρω από το έργο του Χέγκελ και κυρίως ορμώνται από τη δυσκολία του λεκτικού της εγελιανής σκέψης. Δηλαδή, πιο απλά παιδιά, η γλώσσα στην οποία και με την οποία γράφει ο Χέγκελ είναι δύσκολη γλώσσα. Έτσι λοιπόν, η αναλυτική φιλοσοφία —η οποία ξέρετε ότι είναι, μην σας το λένε αν δεν το ξέρετε, κυρίως φιλοσοφία της γλώσσας— παραιτείται γρήγορα από την ενασχόληση με το έργο του Χέγκελ, όπως και με το έργο άλλων βεβαίως συστηματικών φιλοσόφων, και τα αντιμετωπίζει ως γλωσσοεξαρθρωτικές φιλοσοφίες. Δηλαδή συστήματα που στηρίζονται σε γλωσσικές διαστροφές· φιλοσοφικά συστήματα που στηρίζονται σε γλωσσικές διαστροφές. Αλλά φυσικά αυτός είναι ένας εύκολος τρόπος για να ξεμπερδεύουμε γρήγορα με ένα κείμενο, πράγμα το οποίο δεν θα κάνουμε βεβαίως εμείς εδώ. Γιατί αν ήταν έτσι, δεν θα είχαμε λόγο να κάνουμε μάθημα σήμερα.
Θα σας αναφέρω, παιδιά, μερικούς από τους μύθους —και θα καταλάβετε ότι είναι αρκετοί— που συνοδεύουν την εγελιανή φιλοσοφία:
Ένας από τους μύθους είναι ότι ο Χέγκελ είναι ολοκληρωτικός, ιδεολογικά δηλαδή ολοκληρωτικός φιλόσοφος.
Είπαν επίσης ότι ήταν λακές. Τι σημαίνει λακές; Κόλακας, ακόλουθος, τυφλός οπαδός. Ποιας μοναρχίας; Της πρωσικής μοναρχίας.
Επίσης τον είπαν Γερμανό εθνικιστή.
Επιχείρησαν μάλιστα, εκ των υστέρων, να συνδέσουν τη σκέψη του, όπως και εκείνη του Νίτσε, με τον ναζισμό.
Επίσης ειπώθηκε ότι ήταν υπέρ των πολέμων. Ας θυμηθούμε ότι η συγγραφή της Φαινομενολογίας του Πνεύματος συνδέεται χρονικά με την είσοδο του Ναπολέοντα στην Ιένα, απέναντι στον οποίο ο Χέγκελ είχε εκδηλώσει θαυμασμό.
Επίσης είπαν ότι ταύτισε το κράτος με τον Θεό, ότι δηλαδή θεωρούσε το κράτος απόρροια ενός θεϊκού σχεδίου.
2. Το πραγματικό και το έλλογο
Μία φράση του Χέγκελ, παιδιά, προκάλεσε επίσης πολλές παρερμηνείες. Είναι ίσως η πιο γνωστή του φράση, από τον Πρόλογο της Φιλοσοφίας του Δικαίου:
«Ό,τι είναι έλλογο είναι πραγματικό, και ό,τι είναι πραγματικό είναι έλλογο.»
Αν πουν «το πραγματικό είναι έλλογο», τότε μήπως νομιμοποιεί ο Χέγκελ τον πόλεμο, την αδικία, την κατάχρηση της εξουσίας και όλα τα δεινά που κυνηγούν τον άνθρωπο; Το ίδιο βεβαίως, η ίδια κατηγορία αν το πάρουμε έτσι, αφορά και έναν Έλληνα φιλόσοφο. Ποιον; Πολύ συγγενική φιλοσοφική φύση με τη φύση του Χέγκελ. Πιο δυνατά… Μπράβο! Τον Ηράκλειτο! Τον Ηράκλειτο, ο οποίος επίσης χρησιμοποιεί αυτές τις δύο κυρίαρχες έννοιες: την έννοια του λόγου και την έννοια της αντιξοότητας, παιδιά.
Θυμάται κανείς το απόσπασμα που μιλάει για την αντιξοότητα στον Ηράκλειτο; «Το αντίξοον…» — η λέξη ποια είναι; «Συμφέρον». «Τὸ ἀντίξουν συμφέρον» (DK 22 B8). «Τὸ ἀντίξουν συμφέρον». Θα μπορούσε να πει κανείς ότι σε αυτό το απόσπασμα του Ηρακλείτου βρίσκεται όλη η εγελιανή διαλεκτική. Το αντίξοον συμφέρον! Η περίφημη εγελιανή διαλεκτική της σύνθεσης των αντιθέτων —ή καλύτερα και πιο φιλοσοφικά: της ολοκλήρωσης μέσω της διαφοράς— βρίσκεται σπερματικά σε αυτή τη φιλοσοφία.
Ήδη αρχίζουμε και μπαίνουμε σε βαθιά εγελιανά και φιλοσοφικά νερά, αλλά στον βυθό υπάρχουν ομορφιές που δεν μπορούμε να δούμε στην επιφάνεια. Εντάξει με αυτά;
3. Κύριος και Δούλος: η σχέση με τον Νίτσε και τον Φρόυντ
Επομένως, και συναφώς με όσα είπαμε πριν για την κυρίαρχη θέση της αντίθεσης και της διαφοράς στο σύστημα του Χέγκελ, ένας άλλος μύθος συνδέεται με την περίφημη σχέση που συναντάμε στη Φαινομενολογία του Πνεύματος ανάμεσα σε ποιον και σε ποιον; Μπράβο: ανάμεσα στον Κύριο και τον Δούλο. Θεωρούν ότι για τον Χέγκελ αυτή είναι η κυρίαρχη σχέση στα ανθρώπινα πράγματα.
Αυτή η σχέση Κυρίου και Δούλου —σκλάβου και αφέντη δηλαδή— σας θυμίζει τίποτε, παιδιά, από τη γερμανική σκέψη των τελών του 19ου και αρχών του 20ού αιώνα; Σκέψη, βεβαίως, που καταγγέλθηκε επίσης ως απόλυτη, μαζί με τη φιλοσοφία του Χέγκελ. Ναι, τον Νίτσε, αλλά ο Νίτσε είπε άλλα πράγματα για την ίδια σχέση. Σε ποιο βιβλίο του; Υπάρχουν κάποια στοιχεία παντού, αλλά κυρίως στη Γενεαλογία της Ηθικής θα τα βρείτε αυτά, παιδιά. Στη Γενεαλογία της Ηθικής θα βρείτε αυτά που λέει ο Νίτσε για τους κυρίους και τους δούλους (στον Ζαρατούστρα θα βρείτε την ιστορία για τον Υπεράνθρωπο κ.λπ.).
Ο άλλος Γερμανός στον οποίο βρίσκουμε αυτή τη σχέση με έναν άλλο τρόπο —δεν είναι ακριβώς φιλόσοφος, για να σας βοηθήσω— ποιος είναι; Είναι ο Φρόυντ, παιδιά! Φρόυντ! Και τι σας θυμίζει από τον Φρόυντ αυτή η σχέση; Το Εγώ και το… όχι το Εκείνο, αλλά το Υπερεγώ!
4. Από τον Πρόλογο στην αυτοσυνείδηση
Φαινομενολογία του Πνεύματος, λοιπόν. Προσπάθησε κανείς να βρει το βιβλίο; Το βρήκες;
Αρχίζει, επαναλαμβάνω, με έναν Πρόλογο, εκτενή σε σχέση με το υπόλοιπο έργο, και αφορά τον ορισμό της επιστημονικής γνώσης, όπως αντιλαμβάνεται τη γνώση αυτή ο Χέγκελ.
Μετά τον Πρόλογο υπάρχει μια Εισαγωγή. Στην Εισαγωγή —που πρέπει να πω ότι είναι από τα πιο διάσημα κείμενα τόσο της Φαινομενολογίας του Πνεύματος όσο και του συνόλου του εγελιανού έργου— ο Χέγκελ ασχολείται με τα προβλήματα της γνώσης. Στη μελέτη του έργου θα μας απασχολήσουν ιδιαίτερα η συνείδηση και η αυτοσυνείδηση. Την αυτοσυνείδηση, όμως, όχι με την ψυχολογική έννοια του όρου, αλλά με την έννοια της βεβαιότητας σε σχέση με τον ίδιο μας τον εαυτό.
Όταν λέω αυτοσυνείδηση από τη φιλοσοφική σκοπιά, εννοώ την εργασία της συνείδησης που αφορά όχι στο εξωτερικό —στο εκτός δηλαδή του ανθρώπου—, αλλά στο εσωτερικό. Όχι όμως από την άποψη των όσων διαδραματίζονται σε έναν χώρο που λέγεται ψυχή, αλλά στο εννοιολογικό εσωτερικό. Κρατήστε αυτό προς το παρόν και θα του δώσουμε περιεχόμενο. Έχει γνωσιοθεωρητικό βάρος η αυτοσυνείδηση αυτή και όχι ψυχολογική διάσταση. Δηλαδή τον Χέγκελ δεν τον ενδιαφέρει να διαγνώσει τα συναισθήματα, την πηγή για παράδειγμα των συναισθημάτων· τον ενδιαφέρει όμως να καταλάβει πώς γνωρίζω ως άνθρωπος.
Ένα πρώτο ζήτημα είναι για τη συνείδηση: για το γεγονός ότι γνωρίζω, για τη σχέση μου με το αντικείμενο, με το «άλλο».
Ένα δεύτερο ζήτημα είναι για τη σχέση μου με τον ίδιο μου τον εαυτό: για το πώς μπορώ να γνωρίζω ότι γνωρίζω, δηλαδή για μια αυτοσυνείδηση της συνείδησης.
Αυτά, παιδιά, τα επεξεργάστηκαν κατεξοχήν οι Γερμανοί ιδεαλιστές και κυρίως ο Φίχτε. Είχα μιλήσει για τρεις Γερμανούς ιδεαλιστές, τους θυμάστε; Ο ένας είναι ο Φίχτε, ο άλλος ο Σέλινγκ και ο τρίτος ο Χέγκελ.
Στην πορεία θα μας απασχολήσουν, μεταξύ άλλων, ο Λόγος και το Πνεύμα, δύο έννοιες καίριες για την ανάπτυξη του έργου.
5. Η καθολικότητα της φιλοσοφίας
Ας αρχίσουμε, παιδιά, από τον Πρόλογο της Φαινομενολογίας του Πνεύματος. Ο Χέγκελ, προσπαθώντας να εξηγήσει τι είναι η φιλοσοφία —ή, θα έλεγα, τι είναι η φιλοσοφία γι' αυτόν— και ταυτίζοντας τη φιλοσοφία με την πραγματική επιστήμη, ορίζει γενικά ότι η φιλοσοφία κινείται μέσα στο στοιχείο της καθολικότητας. Η οποία καθολικότητα, εννοείται, εγκλείει, περικλείει μέσα της το μερικό.
Φιλοσοφία, δηλαδή, είναι η καθολική σκέψη. Ή αλλιώς: η σκέψη του καθολικού, η σκέψη του όλου, η σκέψη για το όλο. Ένα όλο το οποίο περικλείει εντός του καθετί το μερικό και επιμέρους. Η φιλοσοφία επομένως, γνωρίζοντας το όλο, γνωρίζει και το επιμέρους. Δεν παραλείπει, για να το πω με άλλα λόγια, τίποτε, αφού το όλο περικλείει τα πάντα.
6. Η αναγνώριση του αρνητικού
Όπως σας προαναγγέλλω —και κρατήστε το για όσο θα κάνουμε αυτό το μάθημα—, κεντρικό στοιχείο του Χέγκελ είναι η απόλυτη αναγνώριση του αρνητικού! Η απόλυτη αναγνώριση του αρνητικού. Για την ακρίβεια, στο εσωτερικό της εγελιανής σκέψης, του εγελιανού συστήματος, το αρνητικό είναι θετικό!
Και εδώ η φιλοσοφική συνείδηση διαφέρει από ποια συνείδηση; Χεράκι και πιο δυνατά… Μπράβο: από τη μη φιλοσοφική, δηλαδή από την κοινή συνείδηση, από την κοινή γνώμη.
Στη δεύτερη παράγραφο του Προλόγου, ο Χέγκελ επισημαίνει ότι η κοινή αντίληψη αντιμετωπίζει με άκαμπτο τρόπο την αντίθεση του αληθούς προς το εσφαλμένο. Περιμένει συχνά από ένα φιλοσοφικό σύστημα είτε συμφωνία είτε αντίφαση, χωρίς να αναγνωρίζει τη διαλεκτική τους σχέση.
Εξηγώ: για την κοινή συνείδηση υπάρχει μια απόλυτη διάζευξη ανάμεσα σε αυτό που αναγνωρίζει ως θετικό σε σχέση με το αρνητικό. Μπορεί κάποιος να μου επαναλάβει αυτό που είπα;
Η κοινή γνώμη, καθώς αναγνωρίζει κάτι ως θετικό, αποκλείει το αρνητικό του.
Όχι όμως η φιλοσοφία! Για τη φιλοσοφία, το αρνητικό διαλεκτικά είναι ένα ακόμα θετικό.
Οι φυσικές επιστήμες, καθώς εξετάζουν ποσότητες, δεν μπορούν παρά να διαγιγνώσκουν μεγέθη όπως «μικρότερο» ή «μεγαλύτερο». Πράγματι, ως επιστήμες διερεύνησης της φύσης, η προσέγγισή τους είναι ποσοτική, των διαστάσεων μέσα στη φύση. Η προοπτική όμως του Χέγκελ δεν είναι αυτή των φυσικών επιστημών· είναι η προοπτική του καθολικού, που μόνο η φιλοσοφία ως επιστήμη μπορεί να συλλάβει.
7. Ο θάνατος και η ζωή του Πνεύματος
Και θα σας πω αμέσως τι εννοώ. Ναι, ωραίο ερώτημα — θα το απαντήσει ο Χέγκελ σε χαρακτηριστικό χωρίο του Προλόγου. Σε χαρακτηριστικό χωρίο του Προλόγου της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, λοιπόν, ο Χέγκελ μιλάει για κάτι που στην κοινή μας συνείδηση είναι κατεξοχήν αρνητικό. Ξέρετε να μου πείτε κάτι που στην κοινή μας συνείδηση, στη συνείδηση των απλών ανθρώπων, είναι το απόλυτα αρνητικό;
Μπράβο: ο θάνατος! Γι' αυτό μιλάει και ο Χέγκελ.
Γράφει ο Χέγκελ:
«Ο θάνατος —αν θέλουμε να αποκαλέσουμε έτσι εκείνη τη μη πραγματικότητα— είναι το πιο φοβερό πράγμα, και το να συγκρατεί κανείς ό,τι είναι νεκρό απαιτεί τη μέγιστη δύναμη.»
Τι κάνει εδώ ο Χέγκελ όταν το λέει αυτό; Γιατί λέει «θάνατος, αυτή η μη πραγματικότητα»; Για ποιον είναι μη πραγματικότητα; Για τον φιλόσοφο, και μάλιστα για τον Χέγκελ με τον τρόπο που κάνει φιλοσοφία! Για τον Χέγκελ, υπό το πρίσμα του καθολικού, ο θάνατος μπορεί να χαρακτηριστεί κατ' αρχάς «μη πραγματικότητα», γιατί για την κοινή συνείδηση ο θάνατος είναι το απόλυτο αρνητικό, το απόλυτο μηδέν. Αλλά χωρίς αυτό το αρνητικό δεν υπάρχει το θετικό!
Επομένως, δίπλα στη ζωή ως θετικό, ο θάνατος —παρόλο που αποτελεί στέρηση της ζωής— είναι κάτι που αναγκαστικά πρέπει να αναγνωρίσουμε και να ενσωματώσουμε, από τη στιγμή που θέλουμε να κατανοήσουμε τη ζωή. Το να συγκρατούμε ό,τι είναι νεκρό, αυτό είναι που απαιτεί τη μεγαλύτερη δύναμη.
Και αν αυτό ισχύει γενικά για τη συνθήκη της ανθρώπινης ζωής την οποία ακολουθεί ο θάνατος και σας φαίνεται δύσκολο να το συλλάβετε, στη θέση του θανάτου βάλτε, για παράδειγμα, την ασθένεια ή την αδυναμία ως το αρνητικό της υγείας και της δύναμης. Την υγεία και τη δύναμη, όταν υπάρχουν, δεν χρειάζεται ιδιαίτερη προσπάθεια για να τις αποδεχτεί κανείς — υποστηρίζονται από μόνες τους. Αν όμως δεν δεχτείς ότι την υγεία την ακολουθεί η ασθένεια και τη δύναμη η αδυναμία, τότε στην πραγματικότητα δεν μπορείς να συλλάβεις ολόκληρη τη ζωή.
Η ζωή του Πνεύματος —και όταν ακούτε «Πνεύμα» στον Χέγκελ, να ξέρετε ότι είναι η δύναμη που συλλαμβάνει το όλο, ή ακόμα καλύτερα: το Πνεύμα είναι το Όλο με ό,τι αυτό περιέχει—:
«Η ζωή του Πνεύματος δεν είναι η ζωή που πτοείται μπροστά στον θάνατο και διαφυλάσσεται καθαρή από την ερήμωση, αλλά εκείνη που τον αντέχει και διατηρείται μέσα σε αυτόν.»
Γιατί για το Πνεύμα ο θάνατος δεν είναι απλώς ένα εξωτερικό, απόλυτο αρνητικό, όπως είναι για την κοινή συνείδηση, αλλά είναι μια συνθήκη εντός της οποίας το Πνεύμα δοκιμάζεται και αντέχει.
«Το Πνεύμα κατακτά την αλήθεια του μόνο όταν βρίσκει τον εαυτό του μέσα στον απόλυτο διαμελισμό.»