1. Η Ανάμνηση ως Εσωτερίκευση (Er-Innerung)
Η λέξη Erinnerung δηλώνει στα γερμανικά την ενθύμηση ή ανάμνηση. Ο Χέγκελ αξιοποιεί φιλοσοφικά τη σχέση της με το εσωτερικό (inner) για να αναδείξει μια διαδικασία βαθύτερη από την απλή ανάκληση γεγονότων: την εσωτερίκευση της εμπειρίας του Πνεύματος.
Το Πνεύμα δεν γνωρίζει τον εαυτό του αποσπασμένο από την ιστορική και φυσική πραγματικότητα. Έχει διανύσει μορφές ύπαρξης, συνείδησης και αυτοσυνείδησης, οι οποίες εμφανίστηκαν αρχικά ως κάτι εξωτερικό ή ξένο. Μέσα στην ανάμνηση, η προηγούμενη αυτή εξωτερικότητα δεν εξαλείφεται αλλά οικειώνεται και διατηρείται.
Στον καταληκτικό ορίζοντα της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, η ενθύμηση συνιστά επομένως μια μορφή αυτογνωσίας του Πνεύματος. Ό,τι υπήρξε ως διαδοχική ιστορική εμπειρία συγκεντρώνεται τώρα ως νοητό περιεχόμενο. Η μεταβολή από το εξωτερικό στο εσωτερικό δεν είναι φυγή από τον κόσμο, αλλά αναστοχαστική αναγνώριση της διαδρομής μέσα σε αυτόν.
2. Η Εννοιοποιημένη Ιστορία και ο Γολγοθάς του Πνεύματος (§808)
Στην τελευταία παράγραφο του έργου, ο Χέγκελ συνδέει την Ιστορία με την Επιστήμη της φαινόμενης γνώσης. Η μία πλευρά διατηρεί τις πνευματικές μορφές όπως εμφανίστηκαν ελεύθερα μέσα στην ιστορική ενδεχομενικότητα· η άλλη αναγνωρίζει την εννοιακή οργάνωσή τους. Μαζί συγκροτούν την εννοιοποιημένη ιστορία (begriffene Geschichte).
Η κορύφωση της §808 αποδίδεται ελεύθερα ως εξής:
Η εννοιοποιημένη ιστορία αποτελεί την ενθύμηση και τον Γολγοθά του Απολύτου Πνεύματος, την πραγματικότητα, την αλήθεια και τη βεβαιότητα του θρόνου του· χωρίς αυτές, το Απόλυτο Πνεύμα θα ήταν μια άψυχη μοναχικότητα.
Ελεύθερη ελληνική απόδοση του νοήματος· όχι κατά λέξη παράθεμα από συγκεκριμένη ελληνική μετάφραση.
Η λέξη Schädelstätte σημαίνει «τόπος του κρανίου» και παραπέμπει στον Γολγοθά. Η εικόνα προσδίδει δραματικό βάθος στην ιστορική διαδρομή του Πνεύματος. Η γνώση του δεν αναδύεται αβίαστα. Περνά μέσα από συγκρούσεις, αρνήσεις, διαψεύσεις και αλλεπάλληλες μορφές συνείδησης.
Ο Γολγοθάς του Πνεύματος μπορεί έτσι να κατανοηθεί ως ο κόπος της ιστορικής διαμεσολάβησης. Οι προηγούμενες μορφές δεν απορρίπτονται σαν άχρηστα επεισόδια· συγκροτούν τη διαδρομή χωρίς την οποία η τελική αυτοκατανόηση θα στερούνταν περιεχομένου.
Η εικόνα της άψυχης μοναχικότητας δεν σημαίνει απλώς έναν κόσμο όπου λείπει η αλήθεια. Αφορά, ακριβέστερα, ένα Απόλυτο Πνεύμα που θα έμενε αφηρημένο και άζωο χωρίς την ιστορία των πραγματικών του μορφών. Δεν υπάρχει, στη συγκεκριμένη συλλογιστική, ολοκλήρωση που να μπορεί να παρακάμψει όσα διήνυσε η συνείδηση.
3. Το μήνυμα της Φαινομενολογίας: Η κατάφαση στη Ζωή
Από αυτή τη σκοπιά, η Φαινομενολογία του Πνεύματος μπορεί να διαβαστεί και ως μια κατάφαση στην πραγματική ζωή. Η ανάπτυξη της γνώσης δεν συνίσταται στην εγκατάλειψη του κόσμου υπέρ μιας απομονωμένης, υποτιθέμενα καθαρής πνευματικότητας.
Η φιλοσοφική σημασία της ιστορικής πορείας βρίσκεται ακριβώς στην ανάληψη της ετερότητας, της δοκιμασίας και της εμπειρίας. Το Πνεύμα επιστρέφει στον εαυτό του όχι επειδή αρνείται την πραγματικότητα, αλλά επειδή αναγνωρίζει σε αυτή τη διαδικασία τη δική του ανάπτυξη.
Η αυθεντική κατάφαση στη ζωή, ως ερμηνευτικό συμπέρασμα της διάλεξης, σημαίνει επομένως άρνηση της αφηρημένης απομόνωσης. Ο άνθρωπος δεν υπάρχει ως πνεύμα δίχως σχέσεις, ιστορία και κόσμο. Οι άλλοι άνθρωποι, η φυσική και κοινωνική πραγματικότητα και οι διαδοχικές εμπειρίες δεν είναι απλώς εμπόδια που πρέπει να παραμεριστούν: είναι το πεδίο στο οποίο συγκροτείται και δοκιμάζεται η αυτοκατανόηση.
Τι θα ήταν ένα ανθρώπινο πνεύμα χωρίς καμία σχέση με την πραγματικότητα; Η ερώτηση δεν απαιτεί να εξαλειφθεί η διάκριση υποκειμένου και αντικειμένου. Μας καλεί να εξετάσουμε αν η αυτογνωσία είναι δυνατή χωρίς την εμπειρία του άλλου και του κόσμου.
4. Η ενότητα Φυσικού και Ανθρώπινου
Η σχέση ανάμεσα στη Φύση και στο Πνεύμα δεν εξαντλείται σε μια μηχανική αντιπαράθεση δύο απολύτως ξένων πεδίων. Η εγελιανή σκέψη επιδιώκει να αναδείξει τις διαμεσολαβήσεις μέσα από τις οποίες η πραγματικότητα γίνεται αντικείμενο εννοιακής γνώσης.
Το φυσικό και το ανθρώπινο δεν είναι, ωστόσο, απλώς δύο λέξεις για το ίδιο πράγμα. Η διάκριση ανάμεσά τους έχει σημασία ακριβώς επειδή επιτρέπει να κατανοήσουμε την κίνηση της εξωτερίκευσης και της επιστροφής. Στην αναστοχαστική ανάμνηση, η συνείδηση αναγνωρίζει ότι δεν έμαθε τον εαυτό της σε μια κενή απομόνωση, αλλά μέσα από τις συγκεκριμένες μορφές της σχέσης της με την πραγματικότητα.
Η γνώση προϋποθέτει, έτσι, μια ορισμένη εμπιστοσύνη στην εμμενή κίνηση του αντικειμένου: τη δυνατότητα να παρακολουθούμε τις διακρίσεις του χωρίς να επιβάλλουμε αυθαίρετα ένα έτοιμο σχήμα. Η κατάφαση του πραγματικού δεν είναι παθητική υποταγή σε ό,τι συμβαίνει, αλλά επίπονη αναγνώριση και κατανόησή του.
5. Καταληκτικός απολογισμός της πορείας
Η διαδρομή που ακολουθήσαμε μέσα στη Φαινομενολογία του Πνεύματος υπήρξε μακρά και απαιτητική. Από τις μορφές της άμεσης συνείδησης έως την αυτοσυνείδηση, τον λόγο, το Πνεύμα και την Απόλυτη Γνώση, κάθε στάδιο επέβαλε να επανεξετάσουμε τι σημαίνει να γνωρίζει κανείς και πώς διακρίνεται η βεβαιότητα από την αλήθεια.
Στο τέλος αυτής της πορείας, η Ανάμνηση δεν ισοδυναμεί με απλή επιστροφή στο σημείο εκκίνησης. Φέρει μαζί της το περιεχόμενο μιας ολόκληρης ιστορικής ανάπτυξης. Η εννοιοποιημένη ιστορία και ο Γολγοθάς του Απολύτου Πνεύματος συνυπάρχουν ως οι δύο όψεις αυτής της κατακτημένης αυτογνωσίας: η εννοιακή κατανόηση δεν αποχωρίζεται τον ιστορικό μόχθο που την καθιστά δυνατή.
Η §808 καταλήγει με μια ποιητική αναφορά στον Φρίντριχ Σίλλερ, παραπέμποντας στο ποτήριο του βασιλείου των πνευμάτων από το οποίο αναβλύζει η απειρότητα. Η εικόνα δεν εξαφανίζει τον πόνο της διαδρομής, αλλά δίνει στο τέλος του έργου έναν τόνο ζωής και δημιουργικής συνέχειας.
Σε αυτό το πνεύμα ολοκληρώνεται και η πανεπιστημιακή μας διαδρομή: όχι με την αξίωση ότι όλα τα προβλήματα λύθηκαν, αλλά με την επίγνωση ότι η φιλοσοφία απαιτεί να διατρέχουμε, να εξετάζουμε και να οικειωνόμαστε τις διαδοχικές μορφές της σκέψης.
Σας ευχαριστώ θερμά που συμπορευτήκαμε σε αυτή την προσπάθεια και σας εύχομαι καλή συνέχεια!