1. Το απόλυτο νόημα και η κίνηση της Έννοιας στην Υπόσταση (§804)
Η σχέση ανάμεσα στο Εγώ και στο Εγώ, ανάμεσα στην αυτοσυνείδηση και στον εαυτό της, δεν πρέπει να νοηθεί ως μια ακίνητη ταυτότητα. Στην προοπτική του Χέγκελ, το Πνεύμα δεν αναγνωρίζει τον εαυτό του απομονώνοντάς τον από το αντικείμενο, αλλά μέσα από την κίνηση κατά την οποία εξωτερικεύεται, συναντά την ετερότητα και επανέρχεται στον εαυτό του.
Η §804 συνδέει αυτή τη διαδικασία με την Έννοια και την Υπόσταση. Η Έννοια δεν είναι απλώς μια αφηρημένη σύλληψη που εφαρμόζεται εκ των υστέρων στα πράγματα. Αναπτύσσεται ως κίνηση μέσα στην ίδια την υπόσταση, η οποία γίνεται νοητή ως Υποκείμενο ακριβώς επειδή δεν μένει αδρανής, αλλά διακρίνεται από τον εαυτό της και επανέρχεται στην ενότητά της.
Η αρνητικότητα δηλώνει εδώ τη δύναμη της διάκρισης και της άρσης της αμεσότητας. Δεν σημαίνει απλή άρνηση κάθε θετικού περιεχομένου: η κίνησή της είναι εκείνη μέσω της οποίας η υπόσταση αποκτά τον χαρακτήρα αυτοδιαμεσολαβούμενου υποκειμένου.
Ο πυρήνας του χωρίου της §804 μπορεί να αποδοθεί ελεύθερα ως εξής:
Το Εγώ δεν πρέπει να προσκολλάται στη μορφή της αυτοσυνείδησής του απέναντι στην αντικειμενικότητα, σαν να φοβάται την εξωτερίκευσή του. Η δύναμη του Πνεύματος βρίσκεται στο ότι παραμένει ίδιο με τον εαυτό του μέσα σε αυτή την εξωτερίκευση. Ούτε πρέπει η γνώση να επιβάλλει από έξω μια άμορφη ενότητα, όπου όλες οι διαφορές εξαλείφονται. Αντιθέτως, συνίσταται στη φαινομενική αδράνεια με την οποία παρακολουθεί πώς το διαφοροποιημένο κινείται από μόνο του και επιστρέφει στην ενότητά του.
Ελεύθερη απόδοση του νοήματος της §804· όχι κατά λέξη παράθεμα από συγκεκριμένη ελληνική μετάφραση.
Η χαρακτηριστική αυτή «φαινομενική αδράνεια» δεν υποδηλώνει αδιαφορία ή παθητική παραίτηση. Ο φιλόσοφος δεν κατασκευάζει αυθαίρετα την κίνηση του αντικειμένου: οφείλει να αναγνωρίσει την εμμενή κίνησή του, τον τρόπο με τον οποίο οι ίδιες οι διακρίσεις αναπτύσσονται και μεταβαίνουν στην ενότητά τους.
Έτσι, η ταυτότητα του Εγώ με το Εγώ δεν είναι το σημείο εκκίνησης μιας κλειστής αυτοβεβαιότητας. Είναι η μορφή της αυτοαναγνώρισης ενός Πνεύματος που μπορεί να παραμένει στον εαυτό του ακόμη και μέσα στην αποξένωσή του.
2. Το «εντός εαυτού βαίνειν» και η Ανάμνηση (Erinnerung) (§808)
Η τελευταία παράγραφος της Φαινομενολογίας του Πνεύματος αναφέρεται στην ολοκλήρωση της διαδρομής του Πνεύματος: στο σημείο όπου γνωρίζει τι είναι και αναγνωρίζει την υπόστασή του μέσα στην ιστορία των μορφών του.
Ο Χέγκελ περιγράφει αυτή τη γνώση ως εντός εαυτού βαίνειν (Insichgehen): μια κίνηση επιστροφής, όχι προς ένα κενό εσωτερικό καταφύγιο, αλλά προς την εσωτερίκευση της διαδρομής που έχει ήδη πραγματοποιηθεί. Στην κίνηση αυτή το Πνεύμα εγκαταλείπει την προηγούμενη άμεση εξωτερική του ύπαρξη και παραδίδει τη μορφή της στην ενθύμηση ή ανάμνηση (Erinnerung).
Η γλωσσική συγγένεια της Erinnerung με την εσωτερικότητα βοηθά να γίνει αντιληπτό ότι η εγελιανή ανάμνηση δεν εξαντλείται στην απλή αναπαραγωγή ενός παλαιού συμβάντος. Είναι εσωτερίκευση του βιωμένου και του ιστορικά πραγματοποιημένου: το Πνεύμα οικειώνεται γνωστικά ό,τι προηγουμένως υπήρξε ως εξωτερική μορφή της ζωής του.
Δεν πρόκειται λοιπόν για την άρνηση της ιστορίας, αλλά για τη διατήρησή της σε νέα μορφή. Η γνώση της υπόστασης συμπίπτει με την αναδρομική κατανόηση της κίνησης που συγκρότησε το Πνεύμα.
Η αργή, στοχαστική κίνηση της γνώσης μπορεί εδώ να συνδεθεί ερμηνευτικά με τη «φαινομενική αδράνεια» της §804: η γνώση αφήνει να φανεί η εσωτερική λογική της διαδρομής, αντί να επιβάλλει πάνω της μια εξωτερική εξήγηση.
3. Η φιλοσοφική πρόσληψη του Τριαδικού Δόγματος
Η σκέψη του Χέγκελ για το Πνεύμα συνδέεται με τη φιλοσοφική του ενασχόληση με τον χριστιανισμό. Το Τριαδικό Δόγμα, με τη σχέση Πατρός, Υιού και Αγίου Πνεύματος, αποτελεί ένα καίριο πεδίο για να διερευνηθεί φιλοσοφικά πώς η ενότητα μπορεί να νοηθεί όχι ως εξάλειψη των διακρίσεων, αλλά ως ενότητα που τις περιλαμβάνει.
Σε μια τέτοια προσέγγιση, το ζήτημα δεν είναι απλώς η αριθμητική συνύπαρξη τριών όρων. Είναι η δυνατότητα να συλληφθεί η αυτοαναφορά του Πνεύματος: η ενότητα η οποία σχετίζεται με τον εαυτό της μέσα από τη διάκριση και τη διαμεσολάβηση.
Η αναφορά στον Νίκο Καζαντζάκη και στην εικόνα του «εργάτη της αβύσσου» προσφέρει μια συμβολική γέφυρα προς την προβληματική της δημιουργίας και της μορφοποίησης. Η εικόνα αυτή χρησιμοποιείται εδώ ως ερμηνευτικός συσχετισμός, όχι ως εγελιανό παράθεμα ή ως απόδειξη της εγελιανής θεολογίας.
Στον χριστιανικό θεολογικό λόγο, η διάκριση ανάμεσα στο άκτιστο και στο κτιστό έχει το δικό της συγκεκριμένο νόημα. Αντίστοιχα, οι εγελιανές έννοιες της εξωτερίκευσης και της αυτοπραγμάτωσης δεν πρέπει να ταυτίζονται αβασάνιστα με μια θεολογική διδασκαλία κατά την οποία το άκτιστο μετατρέπεται κυριολεκτικά σε κτιστό.
Μπορούμε, ωστόσο, να δούμε τον φιλοσοφικό άξονα της σύνδεσης: η Υπόσταση δεν νοείται ως κλειστή, άκαμπτη ταυτότητα, αλλά ως ενότητα που αναφέρεται στον εαυτό της μέσα από τη διάκριση. Η προβληματική αυτή φωτίζει τη μεταμόρφωση της υπόστασης σε υποκείμενο, παρότι η συγκεκριμένη τριαδολογική ανάπτυξη δεν διατυπώνεται αυτούσια στις §§804 και 808.
4. Η κατάδυση στη Νύχτα της Αυτοσυνείδησης (§808)
Προς το τέλος της Φαινομενολογίας, ο Χέγκελ χρησιμοποιεί μια από τις πιο υποβλητικές εικόνες του έργου: τη νύχτα της αυτοσυνείδησης. Το Πνεύμα, μέσα στην κίνηση της επιστροφής του στον εαυτό του, μοιάζει να αποσύρεται από την εξωτερική του παρουσία. Η απόσυρση αυτή δεν ισοδυναμεί με εξαφάνιση του περιεχομένου της ιστορίας.
Το κεντρικό νόημα της §808 μπορεί να αποδοθεί ελεύθερα ως εξής:
Μέσα στο εντός εαυτού βαίνειν του, το Πνεύμα βυθίζεται στη νύχτα της αυτοσυνείδησής του. Στη νύχτα αυτή, όμως, διαφυλάσσεται η εξωτερική του ύπαρξη που έχει παρέλθει. Η ύπαρξη αυτή, ανηρημένη αλλά διατηρημένη, αναγεννιέται μέσα από τη γνώση ως νέα ύπαρξη, νέος κόσμος και νέα μορφή του Πνεύματος.
Ελεύθερη απόδοση του νοήματος της §808· όχι κατά λέξη παράθεμα από συγκεκριμένη ελληνική μετάφραση.
Η νύχτα δεν αποτελεί εικόνα ενός μηδενός που καταπίνει το παρελθόν. Αποτελεί τη συμβολική μορφή μιας εσωτερικότητας όπου οι προηγούμενες μορφές του Πνεύματος έχουν αρθεί και διατηρηθεί. Η ιστορική τους αμεσότητα έχει παρέλθει, αλλά το περιεχόμενό τους αποκτά μια νέα θέση μέσα στη γνώση.
Τρεις στιγμές διακρίνονται σε αυτή την κίνηση: η υποχώρηση της προηγούμενης άμεσης μορφής, η εσωτερίκευσή της στην ενθύμηση και η επανεμφάνισή της ως νέας μορφής ζωής και συνείδησης. Δεν έχουμε, επομένως, μια απλή κυκλική επανάληψη του παρελθόντος: το νέο μόρφωμα αρχίζει πάλι τη δική του πορεία, έχοντας πίσω του το περιεχόμενο της προηγούμενης ανάπτυξης.
Η Ανάμνηση (Erinnerung) λειτουργεί ως κιβωτός της ιστορικής εμπειρίας: το Πνεύμα συγκεντρώνει τις μορφές της αίσθησης, της συνείδησης, της αυτοσυνείδησης και της εννοιακής του ανάπτυξης όχι ως άθροισμα ξένων επεισοδίων, αλλά ως στιγμές της δικής του ιστορίας.
Η τελευταία εικόνα της Φαινομενολογίας δεν κλείνει απλώς ένα βιβλίο. Δείχνει πώς η προηγούμενη διαδρομή, με όλο τον κόπο της αρνητικότητας, διασώζεται ως γνώση και καθιστά δυνατή μια νέα αρχή.