1. Το Πνεύμα κοιτάζει το αρνητικό κατάματα
Ποιος; Ο Αριστοτέλης, πείτε μου! Ο Αριστοτέλης. Θα είχατε ποτέ περίπτωση στη λογική του Αριστοτέλη το Α να ισοδυναμεί με το μη-Α; Στον Χέγκελ γίνεται!
Το Πνεύμα είναι αυτή η δύναμη όχι ως κάτι το θετικό το οποίο αποστρέφεται το αρνητικό —όπως όταν λέμε για κάτι ότι αυτό δεν είναι τίποτε ή ότι είναι λαθεμένο. Το Πνεύμα, επαναλαμβάνω, δεν είναι η θετική δύναμη που αποστρέφεται το αρνητικό και λέει απλώς ότι αυτό δεν είναι τίποτε ή είναι λάθος. Για το παράδειγμα του θανάτου, πείτε μου το ίδιο: το Πνεύμα δεν υπερβαίνει τον θάνατο επειδή τον αρνείται, επειδή τον ξεχνά ή επειδή τον παραβλέπει· όχι, τον διατηρεί, τον θέτει εκεί ακριβώς όπου η κοινή συνείδηση θέλει να τον ξεχάσει.
Το Πνεύμα, το Απόλυτο Πνεύμα, δεν αρνείται τίποτε, επαναλαμβάνω. Το Πνεύμα είναι αυτή η δύναμη όχι ως κάτι το μονομερώς θετικό το οποίο αποστρέφεται το αρνητικό, όπως όταν λέμε για κάτι «αυτό δεν είναι τίποτε» ή «είναι λαθεμένο», και τότε —έχοντας τελειώσει με αυτό, έχοντας ξεμπερδέψει, ας πούμε, σε εισαγωγικά— το αφήνουμε για να στραφούμε σε κάτι άλλο, υποτίθεται κατεξοχήν στη ζωή. Όχι! Απεναντίας:
Το Πνεύμα είναι αυτή η δύναμη μόνο όταν κοιτάζει το αρνητικό κατάματα και ενδιατρίβει σε αυτό.
Το Πνεύμα είναι δύναμη, επαναλαμβάνω, μόνο όταν αποδέχεται το αρνητικό· καθώς θέτει το ίδιο το αρνητικό, γίνεται και αυτό —το αρνητικό δηλαδή— θετικό. Το κοιτάζει κατάματα και ενδιατρίβει σε αυτό. Τούτο το «ενδιατρίβειν», αυτή δηλαδή η ενασχόληση, αυτό το ενδιαφέρον του Πνεύματος για το αρνητικό, είναι η «μαγική δύναμη», λέει ο Χέγκελ, η οποία μεταστρέφει το αρνητικό σε Είναι —με κεφαλαίο το έψιλον!
Επομένως, για να συμπληρώσω την απάντηση και μετά να με ρωτήσετε ό,τι άλλο: η κοινή συνείδηση μπορεί να αρνείται ό,τι θέλει. Δεν ελέγχει κανένας τη συνείδησή μας για αυτό που αρνείται. Οι όροι όμως που χρησιμοποιεί ο Χέγκελ είναι όροι δύναμης. Η δύναμη, λέει, δεν βρίσκεται στην άρνηση· βρίσκεται στην αποδοχή. Σε αυτό διαφέρει η κοινή γνώμη από το Πνεύμα: καθώς η κοινή συνείδηση αρνείται διαρκώς, διαρκώς αποδυναμώνεται, ενώ το Πνεύμα, καθώς διαρκώς καταφάσκει, διαρκώς ενδυναμώνεται.
Στην άρνηση βρίσκεται η αδυναμία. Η δύναμη βρίσκεται στην κατάφαση· στην ανύψωση, δηλαδή, του αρνητικού σε θετικότητα. Καταφάσκοντας στο αρνητικό, το αντιμετωπίζω. Όταν το αρνούμαι —ενώ, προσέξτε, αυτό υπάρχει και δεν γίνεται παρά να υπάρχει—, τότε αυτό που καταφέρνω με την άρνηση είναι αυτόματα να απεμπολώ το δικαίωμα που μόνο το Πνεύμα εξασφαλίζει: να υπάρχω και εγώ εκεί όπου υπάρχει και αυτό. Όταν το αρνούμαι, εξηγώ, απεμπολώ το δικαίωμά μου να υπάρχω κι εγώ εκεί όπου ούτως ή άλλως υπάρχει και αυτό.
2. Η φιλοσοφία ως διάλογος και θεωρητική θεμελίωση
Πες μου, σου έμεινε η απορία; Επιχειρηματολογικά μπορείς να τα πεις όλα αυτά· δεν θα πέσεις έξω αν δώσεις αυτές τις ερμηνείες, δεν θα τα πω όμως εγώ έτσι. Το γεγονός ότι έτσι το ερμηνεύεις σημαίνει ότι είναι εντάξει. Θέλω να πω, δεν πέφτεις έξω αν το καταλαβαίνεις έστω και έτσι. Η δική μου δουλειά όμως είναι να σου δώσω τη θεωρία για να φτάσεις εκεί. Όταν τα λες αυτά χωρίς τη θεωρία του Χέγκελ εν προκειμένω… Εντάξει, αυτά τα λέω για όλους, γιατί είναι σημαντικό αυτό που θέτει ο συνάδελφός σας.
Να σας πω κάτι για τη φιλοσοφία, για να το ξέρετε: η φιλοσοφία δεν γίνεται από καθέναν μοναχικά, αυθαίρετα. Η φιλοσοφία, για να λειτουργήσει, πρέπει να γίνεται στο επίπεδο του διαλόγου. Επομένως, θεωρώ τον διάλογο όχι απλώς απαραίτητο, αλλά αναπόσπαστο κομμάτι του φιλοσοφικού έργου. Η παρατήρηση, μάλλον ο προβληματισμός του συναδέλφου σας, είναι αναπόσπαστο κομμάτι του μαθήματος. Μάλιστα, δεν μπορεί να προχωρήσει το μάθημα αν ένας τέτοιος προβληματισμός μείνει αναπάντητος. Δεν έχει νόημα.
Όταν ο συνάδελφός σας πειστεί ότι έχει διαφορά να τα λες αυτά στο επίπεδο καθημερινών αφορισμών από το να τα λες θεμελιωμένα με αυτή τη θεωρία, τότε το μάθημα αποκτά νόημα. Γιατί όσοι αφορισμοί είναι αστήρικτοι —που σημαίνει ότι μπορεί να σου περνούν από το μυαλό, μπορεί να τους λες, αλλά πιστέψτε με, παιδιά— δεν προσφέρουν τίποτα ουσιαστικό. Δεν σημαίνει ότι επειδή τα σκέφτεσαι έτσι, όπως τα είπε, και όπως όλοι μας τα σκεφτόμαστε ως άνθρωποι, μας βοηθά κιόλας αυτή η σκέψη. Δεν μας βοηθά, γιατί αμέσως υπάρχει ένας αντίλογος εξίσου αφοριστικός: «Εντάξει, να αντέξω, αλλά πώς μπορώ να αντέξω;» Υπάρχει μια διελκυστίνδα ανάμεσα σε δύο αφοριστικές σκέψεις που δεν έχουν θεωρητικό υπόβαθρο από πίσω τους. Όταν όμως στηρίξεις θεωρητικά τη σκέψη που αφορά στη δύναμη την οποία μπορείς να αντλήσεις ακόμα και από το αρνητικό, τότε αυτές οι σκέψεις αποκτούν έλλογο περιεχόμενο.
Όταν ο Χέγκελ λέει —και επαναλαμβάνω τη φράση—:
«Το Πνεύμα κατακτά την αλήθεια του μόνο όταν βρίσκει τον εαυτό του μέσα στον απόλυτο διαμελισμό [καταξέσχισμα]».
Αυτό ακριβώς εννοεί: την αλήθεια της δύναμής του το Πνεύμα την κατακτά μόνο όταν αναγνωρίζει αυτόν τον αγώνα που διεξάγεται στο εσωτερικό του ανάμεσα στην άρνηση και στην αποδοχή. Όταν πρόκειται απλώς για ένα παιχνίδι ασαφών ιδεών, δεν έχει νόημα. Η σκέψη ως σκέψη αποκτά νόημα όταν στηρίζεται φιλοσοφικά· αυτό κάνει η φιλοσοφία: τις σκέψεις που ούτως ή άλλως κυκλοφορούν στον νου μας τις θεμελιώνει, ώστε να είμαστε βέβαιοι για αυτό που σκεφτόμαστε και να μην έχουμε μια ανασφάλεια η οποία ευκολότερα θα μας οδηγούσε στο σφάλμα παρά στην αλήθεια.
3. Η αριστοτελική λογική και η εγελιανή διαλεκτική
Στην αριστοτελική λογική, το Α ισούται με το Α (Α = Α)· δεν μπορεί να ισούται με το μη-Α. Στη χεγελιανή λογική όμως, να σας πω τι σημαίνει αυτή η ισότητα: το Α μπορεί να ισούται με το μη-Α. Αυτό τι σημαίνει; Ότι είναι και τα δύο ενεργά και θετικά. Η ισοδυναμία στη χεγελιανή λογική σημαίνει ότι το μαύρο συνυπάρχει διαλεκτικά με το άσπρο, είναι ισοδύναμο με το άσπρο.
Όταν λέει ο Χέγκελ, για παράδειγμα, «η ζωή είναι θάνατος»… Για τον Αριστοτέλη αυτό θα ήταν μια κατάφωρη παραβίαση της λογικής: δεν γίνεται η ζωή να είναι θάνατος, η ζωή είναι ζωή! Όταν όμως ο Χέγκελ λέει «η ζωή είναι θάνατος», εννοεί ότι όπου υπάρχει ζωή υπάρχει και θάνατος· η ζωή ορίζεται ως ζωή ακριβώς επειδή υπάρχει ο θάνατος. Δεν πρόκειται για μια στατική, εξωτερική αντίφαση, αλλά για δυναμική συνύπαρξη των αντιθέτων, τα οποία ούτως ή άλλως πάνε μαζί.
4. Ο Επίκουρος και ο θάνατος
Μου δίνετε έτσι μια ωραία αφορμή. Ναι, αυτή η σκέψη είναι η σκέψη του Επίκουρου, όπως μπορούμε να τη συνοψίσουμε:
«Όταν υπάρχω εγώ, δεν υπάρχει ο θάνατος· και όταν υπάρχει ο θάνατος, δεν υπάρχω εγώ».
Για τον Χέγκελ, αυτή η σκέψη του Επίκουρου είναι μια συγκεκριμένη στιγμή στον δρόμο που ακολουθεί η αλήθεια προς την πραγμάτωσή της. Η κοινή συνείδηση μπορεί να βλέπει ανάμεσα σε αυτό που λέει ο Επίκουρος και σε αυτό που λέει ο Χέγκελ μια ασυμφιλίωτη διάσταση. Όχι όμως ο Χέγκελ! Ο Χέγκελ ποτέ δεν θα πει για τον Επίκουρο ότι έκανε απλώς λάθος, ακόμα και αν φαίνεται να υπάρχει διάσταση ως προς τη θεώρηση του θανάτου.
Και μου δίνετε ωραία αφορμή για να προχωρήσουμε στη δεύτερη παράγραφο του Προλόγου:
Η κοινή γνώμη —προσέξτε, εκεί είμαστε— δεν συλλαμβάνει τη διαφορετικότητα των φιλοσοφικών συστημάτων ως προοδευτική ανάπτυξη της αλήθειας, αλλά σε αυτή βλέπει μόνο την αντίφαση.
Ο ίδιος ο Χέγκελ, επαναλαμβάνω, δεν θα πει για τον Επίκουρο ότι έκανε λάθος. Για τον Χέγκελ, ο Επίκουρος εκφράζει μια αναγκαία στιγμή στο εσωτερικό της συνείδησης: είναι μια στιγμή στην οποία ο στοχαστής προσπαθεί να αντιμετωπίσει το αρνητικό του θανάτου. Και τι λέει, με επικούρειους όρους; Ότι η θέση της ζωής δεν έχει καμία σχέση με την παρουσία του θανάτου. Από τη στιγμή που υπάρχει η ζωή, δεν πρέπει να σκεφτόμαστε τον θάνατο. Γιατί; Διότι, σύμφωνα με τον Επίκουρο, ο θάνατος δεν υπάρχει όσο υπάρχει η ζωή· και βεβαίως, όταν έρθει ο θάνατος, δεν θα είμαστε εμείς εκεί για να τον βιώσουμε. Η ζωή αίρεται, ο θάνατος έρχεται, άρα δεν συναντιούνται πουθενά!
Και βεβαίως ο Χέγκελ είναι εξαιρετικά διεισδυτικός όταν αντιμετωπίζει έτσι τα πράγματα. Γιατί μπορεί φαινομενικά να διαφέρουν οι θέσεις του Χέγκελ από τη σκέψη του Επίκουρου, αλλά η σκέψη του Επίκουρου έχει μια άλλη αξία. Υπό το πρίσμα μιας υπαρξιακής και ψυχολογικής προσέγγισης, η θέση του Επίκουρου έχει τεράστια σημασία. Γιατί; Πολύ ωραία: λογαριάζεται άμεσα με το αίσθημα του φόβου, αντιμετωπίζει τον φόβο του θανάτου!
Για παράδειγμα, όταν σκεφτόμαστε τον θάνατο, συχνά φανταζόμαστε πόσο φοβερό είναι να μας κλείσουν σε ένα κιβώτιο δύο μέτρα κάτω από τη γη. Ποιος δεν ανατριχιάζει φυσικά μπροστά σε αυτή την ιδέα; Αλλά, λέει ο Επίκουρος, δεν έχει κανένα νόημα να το σκέφτεστε έτσι· είναι εσφαλμένη αυτή η σκέψη. Αφού εσείς δεν θα βρίσκεστε εκεί όπου νομίζετε ότι θα βρεθείτε — εσείς θα λείπετε!
Το καταλαβαίνετε αυτό που λέει; Είναι όπως τα μικρά παιδιά όταν σκέφτονται πώς θα εκδικηθούν τους γονείς τους που δεν τους αγόρασαν ένα παιχνίδι: σκέφτονται πόσο θα στενοχωρηθούν οι γονείς αν εκείνα πεθάνουν. «Δες τώρα τι μου κάνει, πόσο με ταλαιπωρεί… Όμως αν εγώ πάθαινα κάτι, θα έκλαιγαν και θα στενοχωριούνταν πολύ». Και το παιδί φαντάζεται την ικανοποίηση που θα έπαιρνε βλέποντας τον γονιό του να θρηνεί, ξεχνώντας όμως ότι το ίδιο θα έχει πεθάνει και δεν θα είναι εκεί για να δει τίποτα!
Αυτά είναι παραστατικά παραδείγματα της ίδιας ψευδαίσθησης. Αλλά σε επίπεδο εννοιολογικό, η φιλοσοφική σύλληψη είναι βαθύτερη.
Άντε, στο καλό, παιδιά!