1. Το υποκειμενικό ως καθολικό υποκείμενο και η παιδεία των καθολικών αρχών
Δεν είναι ποτέ υποκειμενικό με την έννοια ότι υποκείμενο είναι το κάθε φορά ατομικό. Το λογικό για τον Χέγκελ είναι υποκειμενικό στον βαθμό που το υποκείμενο είναι, παιδιά, το καθολικό υποκείμενο. Και πήρα τα μέτρα μου για να προλάβω τέτοιες απορίες στην αρχή, όταν αναφέρθηκα στο σημείο του Προλόγου στο οποίο ο Χέγκελ ξεκαθαρίζει την αρχή αυτής της πορείας.
Το ξαναλέω: το υποκειμενικό στον Χέγκελ δεν είναι σε καμία περίπτωση υποκειμενικό με την έννοια του μεμονωμένου ατομικού. Το λογικό στον Χέγκελ είναι υποκειμενικό με την έννοια όμως του καθολικού υποκειμένου. Το Πνεύμα, δηλαδή, είναι υποκείμενο, αλλά όχι με την έννοια του ατόμου που αντιλαμβάνεται τον κόσμο αυθαίρετα, όπως θέλει ή όπως μπορεί. Όχι με την έννοια του ατομικού που εξαντλείται σε αυτό που καθένας μας έχει ως καθαρά ξεχωριστό, δηλαδή τις επιμέρους αισθήσεις. Δεν είναι τέτοιο το λογικό του Χέγκελ ως υποκειμενικό. Το λογικό του Χέγκελ αφορά στο καθολικό υποκείμενο, το οποίο βρίσκεται σε διαρκή διαλεκτική επαφή με το πραγματικό, όπου τα δύο ταυτίζονται —και οφείλουν να ταυτίζονται όταν συζητάμε για την επιστήμη.
Πώς κατοχυρώνεται αυτό το υποκειμενικό λογικό ως καθολικά υποκειμενικό λογικό; Χρησιμοποίησα κιόλας μια λέξη-κλειδί: πώς, δηλαδή, στον Χέγκελ το υποκειμενικό δεν εξαντλείται στο άτομο, αλλά συνδέει το ατομικό με το καθολικό;
Η διαλεκτική επαφή του υποκειμένου με το πραγματικό είναι βεβαιωμένη. Πώς κατοχυρώνεται ότι σε αυτή τη σχέση το Πνεύμα ανακλάται στην πραγματικότητα και η πραγματικότητα στο Πνεύμα; Το Απόλυτο είναι, αν θέλετε, η ταύτισή τους. Πώς κατοχυρώνεται όμως πρακτικά ότι στο επίπεδο της απόλυτης αντιστοίχισης του πράγματος με το Πνεύμα, αυτό είναι ταυτόχρονα καθολικό και ατομικό; Υποκείμενο ως ενικότητα και ταυτόχρονα ως όλο, ως καθολικό;
Παράγραφος 4 του Προλόγου της Φαινομενολογίας του Πνεύματος:
Στον Πρόλογο (§4) ο Χέγκελ συνδέει την παιδεία (Bildung) με την απόκτηση γνώσης καθολικών αρχών και γενικών απόψεων.
Η κατάκτηση των οποίων αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να ισχύει το σχήμα που κατεξοχήν διέπει τη φιλοσοφία του Χέγκελ: για να ισχύει και να μπορεί να ισχύει ότι το πραγματικό είναι έλλογο και το έλλογο πραγματικό. Στη βάση καθολικών αρχών συντελείται αυτή η μετουσίωση του ενός στο άλλο. Στη βάση καθολικών αρχών το Πνεύμα γίνεται πραγματικό και το πραγματικό γίνεται Πνεύμα. Και όταν το Πνεύμα γνωρίζει τον εαυτό του ως Πνεύμα, μπορεί να είναι σίγουρο ότι γνωρίζει το πραγματικό.
Στη βάση και μόνο τέτοιων αρχών —σαν και αυτή που ορίζει ο Χέγκελ στον Πρόλογο (§20):
«Το αληθές είναι το όλον.»
Και τι σημαίνει αυτό; Το Όλον στην ενότητα των αντιθέτων του. Πρέπει να το δεχτείς αυτό ως καθολική, γενική αρχή για να μπορέσεις να προχωρήσεις στο εσωτερικό της φιλοσοφίας του Χέγκελ. Αν δεν το δεχτείς αυτό ως καθολική αρχή, τότε κάθε φορά που ο Χέγκελ θα προσπαθεί να δείξει ότι το Πνεύμα αναγνωρίζει το πραγματικό ως όλον στην ενότητα των αντιθέτων του, δεν θα μπορεί να γίνει κατανοητός. Αν όμως αναγνωρίσεις και ενστερνιστείς αυτή την αρχή, αποκτάς μια βεβαιότητα· κάθε φορά που ερμηνεύεις το πραγματικό μέσα από αυτήν, γνωρίζεις ότι έχεις εμπειρία του ίδιου του πράγματος, επειδή ακριβώς αναγνωρίζεις τον εαυτό σου στο Πνεύμα, που είναι το μόνο πραγματικό.
2. Η αυτοτιθέμενη αρχή και το αυτονόητο (selbstverständlich)
Είναι οι καθολικές αρχές εκείνες οι οποίες, όταν τίθενται, οδηγούν είτε προς επιβεβαίωση είτε προς αναίρεση, αλλά σε κάθε περίπτωση είναι αυταιτιολόγητες. Ο χαρακτήρας αυτών των αρχών είναι τέτοιος ώστε να περικλείουν άλλες αρχές και την πραγματικότητα, χωρίς να περικλείονται οι ίδιες σε κατώτερες επιμέρους αρχές.
Για παράδειγμα: το «να λες ψέματα» ως κανόνας ή επιμέρους πράξη περικλείεται και δεν περικλείει, διότι αμέσως θα σε ρωτήσει κάποιος: «Γιατί να πεις ψέματα; Είναι γενικός κανόνας; Ισχύει παντού και πάντοτε; Και με τα κατά συνθήκην ψεύδη τι γίνεται;» Επομένως, χρειάζονται γενικότερες αρχές για να αιτιολογηθεί μια τέτοια κρίση. Όταν μιλάμε για τον καθολικό χαρακτήρα των αρχών με τις οποίες αρχίζει η παιδεία, δεν αναφερόμαστε σε μια οποιαδήποτε εμπειρική ή υποθετική αρχή που δεν δικαιολογείται αφ' εαυτής. Ξεκινάμε από την ανώτερη καθολική αρχή που την εμπεριέχει, προκειμένου να διασφαλίζεται η βεβαιότητα.
Πολύ σωστά: με εγελιανούς όρους, η καθολική αρχή αυτοτίθεται. Τίθεται μόνη της. Γίνεται, δηλαδή, selbstverständlich. Τι σημαίνει; Αυτονόητη!
3. Το Αληθές όχι ως Υπόσταση, αλλά ως Υποκείμενο (§17–18)
Στην παράγραφο 17 του Προλόγου, ακούστε:
«Κατά τη δική μου αντίληψη —η οποία πρέπει να δικαιωθεί μόνο μέσα από την έκθεση του ίδιου του συστήματος—, το παν εξαρτάται από τούτο: να συλλάβουμε και να εκφράσουμε το αληθές όχι μόνον ως Υπόσταση, αλλά εξίσου ως Υποκείμενο.» Δηλαδή, να συλλάβουμε και να εκφράσουμε την αλήθεια του πραγματικού όχι ως μια στατική, εξωτερική αντικειμενικότητα (υπόσταση), αλλά ως ζωντανή κίνηση του Υποκειμένου· ως αλήθεια του ίδιου του εννοιολογικού Εγώ, το οποίο παύει να είναι αλλοτριωμένο από αυτό που βρίσκεται έξω από αυτό.
Διότι η αλήθεια δεν βρίσκεται σε ένα απομονωμένο «εδώ και τώρα». Υπάρχει το γνωστό σύνθημα: «Ζήσε το τώρα». Αυτό το στιγμιαίο «τώρα», αποκομμένο από το όλον, σύμφωνα με τον Χέγκελ είναι αφηρημένο και ψευδές.
Και τι είναι, για παράδειγμα, η κάθε νέα γενιά; Είναι μια αλήθεια, αλλά είναι ταυτόχρονα η πραγμάτωση της προηγούμενης, η οποία με τη σειρά της υποχωρεί —καθίσταται «απουσία»— για να επιβεβαιωθεί στην επόμενη, δίνοντας τη θέση της σε μια νέα αναγκαία στιγμή.
Γι' αυτό ο Χέγκελ χρησιμοποιεί το πρωταρχικό παράδειγμα της οργανικής ανάπτυξης:
Ποια είναι η τελική πραγμάτωση;
Τι σημαίνει η πλήρης εμφάνιση του Πνεύματος;
Η εντελής πραγμάτωση της αλήθειας, παιδιά, διαρκώς εκδιπλώνεται. Στο επίπεδο όμως της επιστήμης του Πνεύματος, κάθε φορά η διαδικασία ολοκληρώνεται όταν το Πνεύμα καταφέρει να έχει εποπτεία του Όλου. Κάθε στάδιο της ανάπτυξης είναι ταυτόχρονα ένα αναγκαίο στάδιο στην αυτογνωσία του Πνεύματος. Τα πράγματα συγκροτούνται έτσι μόνο όταν τα αντικρίζει κανείς υπό το πρίσμα του Λόγου: όταν συλλάβει την ανάπτυξη της πραγματικότητας ως εσωτερική πορεία του Πνεύματος.
Προσέξτε όμως: υπάρχει συχνά η παρεξήγηση ότι ως απόλυτη κατάληξη της πορείας του Πνεύματος ο Χέγκελ θεωρεί, για παράδειγμα, το πρωσικό κράτος. Αυτό αποτελεί ρηχή παρερμηνεία.
Η κάθε στιγμή «αληθεύει» στην επόμενη, καθώς η ίδια γίνεται παρελθόν. Το άλλο του ίδιου είναι ταυτόχρονα η άρνηση και η ολοκλήρωσή του. Σκεφτείτε το παράδειγμα:
- Το μπουμπούκι αρνείται τον εαυτό του και χάνεται όταν ανοίγει το άνθος.
- Το άνθος με τη σειρά του διαψεύδεται από τον καρπό, ο οποίος αναδεικνύεται ως η αλήθεια του φυτού.
Το άνθος λέει κατά κάποιον τρόπο στο μπουμπούκι: «Μέχρι εδώ ήσουν εσύ, από εδώ και πέρα είμαι εγώ». Όμως το άνθος δεν θα υπήρχε ποτέ αν δεν είχε προηγηθεί το μπουμπούκι!
Το ίδιο συμβαίνει και με εσάς: όσο είστε φοιτητές, η κατάσταση αυτή έχει κάτι το προσωρινό, μεταβατικό. Περιμένετε και προσδοκάτε την επόμενη φάση. Όταν περάσετε στην επόμενη κατάσταση, τότε η φοιτητική περίοδος αποκαλύπτει την πραγματική της αλήθεια και αξία μέσα στο Όλον της πορείας σας.
4. Η ζώσα υπόσταση και ο κύκλος του γίγνεσθαι (§18)
Στην παράγραφο 18 του Προλόγου, ο Χέγκελ γράφει:
«Η ζώσα Υπόσταση είναι το Είναι, το οποίο είναι πράγματι Υποκείμενο, ή —πράγμα που σημαίνει το ίδιο— είναι αληθινά πραγματικό μόνο καθόσον είναι η κίνηση του αυτοτίθεσθαι, η διαμεσολάβηση ανάμεσα στο ετερο-γίγνεσθαι [στην αλλοτρίωσή της] και στον ίδιο της τον εαυτό. Ως Υποκείμενο, είναι η καθαρή, απλή αρνητικότητα, και γι' αυτό ακριβώς είναι η διάσπαση του απλού, ο αντιθετικός διπλασιασμός, ο οποίος με τη σειρά του αποτελεί την άρνηση αυτής της αδιάφορης διαφοράς και της αντίθεσής της. Μόνον αυτή η αποκαθιστάμενη ισότητα, η ανασκόπηση μέσα στην ετερότητα εντός του ίδιου του εαυτού —και όχι μια πρωταρχική ενότητα ως τέτοια ή μια άμεση ενότητα— αποτελεί το Αληθές. Το Αληθές είναι το γίγνεσθαι του εαυτού του, ο κύκλος που προϋποθέτει το τέλος του ως σκοπό του, το έχει ως αρχή, και είναι πραγματικό μόνο μέσω της εκδίπλωσης και του τέλους του.» Η Ουσία (με κεφαλαίο Όμικρον), δηλαδή το Είναι (με κεφαλαίο Έψιλον), βρίσκεται σε αυτόν ακριβώς τον διαλεκτικό κύκλο.
5. Το υπαρξιακό παράδειγμα: Η παγίδα της άμεσης άρνησης
Ας δούμε τη λειτουργικότητα αυτής της σκέψης σε ένα σύγχρονο, υπαρξιακό παράδειγμα: γιατί αρκετοί νέοι καταφεύγουν στα ναρκωτικά;
Αν το δούμε φιλοσοφικά με τον Χέγκελ: τι νομίζουν και τι δεν κατανοούν μέσα στην εμπειρία τους; Νομίζουν ότι αρνούμενοι μηχανικά την πραγματικότητα που βιώνουν, θα βρουν άμεσα κάτι θετικό.
Ο κύκλος του πραγματικού δεν είναι ένας αφηρημένος, μηδενιστικός κύκλος. Όταν κόψεις πρόωρα ένα άνθος προτού δέσει καρπό, παρεμβαίνεις διακόπτοντας τη φυσική διαδικασία. Η αλήθεια μιας τέτοιας πράξης μπορεί να φανεί στις συνέπειές της.
Πού έγκειται η πλάνη;
- Θεωρεί ότι η δυσάρεστη πραγματικότητα που ζει είναι η μόνη, τελεσίδικη αλήθεια της ζωής του.
- Δεν αντιλαμβάνεται ότι αυτή η δύσκολη κατάσταση δεν είναι το όλον, αλλά απλώς μία στιγμή — η αναγκαία αφετηρία και προϋπόθεση για να αναδυθεί η επόμενη, ανώτερη στιγμή.
Τα ναρκωτικά γίνονται ένας βίαιος, πλασματικός τρόπος άρνησης. Αυτός όμως που επιλέγει αυτή τη φυγή θεωρεί εσφαλμένα ότι το μπουμπούκι δεν πρόκειται ποτέ να ανοίξει σε άνθος. Και αντί να υπομείνει τη διαδικασία της ωρίμανσης, απογοητεύεται και το κόβει πρόωρα.
Σημασία έχει ο τρόπος με τον οποίο μεταβαίνεις από τη μία κατάσταση στην άρνησή της και από εκεί στη συνθετική της υπέρβαση. Και αυτός ο τρόπος εξαρτάται πρωτίστως από τη σκέψη: από την ικανότητα να βλέπεις τη στιγμή όχι ως απόλυτο τέρμα, αλλά ως στάδιο μέσα στην καθολική κίνηση της ζωής και του Πνεύματος.