1. Ο κύκλος του γίγνεσθαι και το τέλος ως αρχή (§18)
Στερεί από τον εαυτό του την ολοκλήρωσή του. Στερείται —παράγραφος 18— το γίγνεσθαι του ίδιου του εαυτού του. Στερεί την εξέλιξη του ίδιου του εαυτού του. Κλείνει βιαστικά τον κύκλο, ο οποίος έχει ως σκοπό του το τέλος, δηλαδή την πλήρη ανάπτυξη του κύκλου.
Ο κύκλος βέβαια, παιδιά, όπως ρητά διατυπώνεται, είναι πραγματικός μόνο μέσω της πραγματοποίησής του και του τέλους του. Η πραγματικότητα της ζωής βρίσκεται στην πραγμάτωσή της και στο τέλος της. Πότε όμως το τέλος είναι αυθεντικό τέλος, ρωτά εδώ ο Χέγκελ; Όταν το τέλος, ως σκοπός, έχει ήδη τεθεί στην αρχή της κίνησης και πραγματοποιείται μέσα από την ανάπτυξή της.
Ποιος είναι ο τρόπος για να γίνει το μπουμπούκι άνθος και στη συνέχεια καρπός; Να κατανοήσουμε την αρχή του από την προοπτική της ολοκλήρωσης της ανάπτυξής του.
Ο άνθρωπος, στη διάρκεια της ζωής του, βλέπει πολλές φορές πρόωρα «το τέλος». Πότε καταλαβαίνει ότι εκείνο που θεωρούσε τέλος δεν είναι το οριστικό τέλος; Όταν προχωράει παραπέρα! Τότε το εκάστοτε «τέλος» μετατρέπεται απλώς σε μια ενδιάμεση στιγμή στη διαδικασία της εξέλιξης. Από την άποψη αυτή, είναι δύσκολο στην αρχή να διακρίνει κανείς το πραγματικό τέλος και να μην το συγχέει με τις προσωρινές διακοπές ή τους προσωρινούς σκοπούς. Ο αυθεντικός βίος βρίσκεται στην ολοκλήρωση που ξεκινά ήδη προσανατολισμένη από την αρχή.
Επανέρχομαι στο παράδειγμα της εξάρτησης από ουσίες που συζητήσαμε. Μια τέτοια επιλογή δεν αποτελεί ούτε αναγκαία ούτε αναπόφευκτη άρνηση της δύσκολης πραγματικότητας. Μπορεί, όμως, φιλοσοφικά να εξεταστεί ως μια αρνητική στιγμή μιας πορείας που δεν εξαντλείται σε αυτήν. Το αν θα οδηγήσει σε καταστροφικές συνέπειες ή αν το πρόσωπο θα μπορέσει να αναπροσανατολίσει τη ζωή του δεν είναι δεδομένο από αυτή τη μία στιγμή. Εδώ η δυνατότητα να αρνηθεί την άρνηση αποκτά ιδιαίτερο φιλοσοφικό ενδιαφέρον.
Πάντως, το ζήτημα αφορά και τη σκέψη. Και εκεί ακριβώς δοκιμάζεται μια φιλοσοφική σκέψη: στο κατά πόσο μπορεί να αποτελέσει μοντέλο ερμηνείας της πραγματικότητας και, ακόμη παραπέρα, κινητήρια δύναμη αλλαγής. Αν δεν μπορεί να το επιτύχει αυτό, παραμένει μια στείρα σκέψη.
2. Οι μορφές του φυτού και η οργανική ενότητα των αντιθέτων (§2)
Επανερχόμαστε στο παράδειγμα του Χέγκελ για την ανάπτυξη του φυτού, προκειμένου να εξηγήσουμε πώς η αλήθεια ενός πράγματος εμπεδώνεται στην πραγματικότητα και στο Πνεύμα: καθώς διαλεκτικά το πράγμα, εν τω γίγνεσθαι, μεταβαίνει από αυτό που είναι στο αντίθετό του (ή στο άλλο του), παραμένει το ίδιο αλλά αλλιώς, μέχρι στο τέλος να εκπληρωθεί ως αποτέλεσμα. Etwas schwierig, λένε οι Γερμανοί — κάπως δύσκολο, αλλά απολύτως ουσιαστικό!
Στην παράγραφο 2 του Προλόγου της Φαινομενολογίας του Πνεύματος χρησιμοποιείται το παράδειγμα του φυτού:
«Το μπουμπούκι εξαφανίζεται με το άνοιγμα του άνθους, και θα μπορούσε κανείς να πει ότι εκείνο διαψεύδεται από τούτο· ομοίως, με την εμφάνιση του καρπού, το άνθος κηρύσσεται ως μια ψευδής ύπαρξη του φυτού, και ο καρπός παίρνει τη θέση του άνθους ως η αλήθεια του. Αυτές οι μορφές όχι μόνον διαφέρουν μεταξύ τους, αλλά και απωθούν η μία την άλλη ως αμοιβαία ασύμβατες. Ωστόσο, η ρευστή τους φύση τις καθιστά συγχρόνως στοιχεία μιας οργανικής ενότητας, μέσα στην οποία όχι μόνο δεν αντιμάχονται, αλλά η μία είναι εξίσου αναγκαία με την άλλη· και αυτή η ίση αναγκαιότητα είναι που συγκροτεί τελικά τη ζωή του Όλου.»
Τι συγκροτεί, λοιπόν, τη ζωή του Όλου; Η ίση αναγκαιότητα —το εξίσου αναγκαίο— των φαινομενικά αντιμαχόμενων μορφών του ίδιου του πράγματος!
Η κοινή συνείδηση, ωστόσο, δεν συλλαμβάνει την αντίφαση μεταξύ φιλοσοφικών συστημάτων με αυτόν τον τρόπο. Όταν ένα σύστημα διαφέρει ή αντιτίθεται σε κάποιο άλλο, ο κοινός νους παραμένει καθηλωμένος στην αντίθεση και λέει: «Άλλα υποστηρίζει ο ένας, άλλα ο άλλος· πού βρίσκεται η αλήθεια; Δεν μπορεί να βρίσκεται και στους δύο, άρα ο ένας έχει δίκιο και ο άλλος άδικο».
Αντίθετα, ο φιλοσοφικός νους αναγνωρίζει ότι η αλήθεια εμπεριέχει τα μεταξύ τους αντιθετικά συστήματα ως αναγκαίες διαδοχικές στιγμές της ενιαίας πορείας της. Η συνείδηση που μένει στην επιφάνεια δεν γνωρίζει πώς να απελευθερώνει την αντίφαση από τη μονομέρειά της, κατανοώντας τη βαθύτερη ενότητά τους μέσα στην ίδια τους την αντιφατικότητα.
3. Η εκκίνηση της παιδείας από καθολικές αρχές (§4)
Αυτή είναι μια θεμελιώδης αρχή που διατυπώνει ο Χέγκελ εναρκτήρια στο σύστημά του — μια αρχή που οφείλει να ενσωματώνει η αυθεντική παιδεία (Bildung).
Στην παράγραφο 4 του Προλόγου τονίζεται η ανάγκη να αρχίζει η παιδεία από γενικές αρχές και καθολικές απόψεις, ώστε να μπορούμε να συλλάβουμε το πράγμα στην πληρότητά του, να αιτιολογούμε τις κρίσεις μας και να αντιμετωπίζουμε τη ζωή με σοβαρότητα. Με αυτή την έννοια, η καλλιέργεια του καθολικού δεν είναι αντίθετη προς το συγκεκριμένο· αποτελεί όρο κατανόησής του.
Σε ένα ώριμο στάδιο της παιδευτικής διαδικασίας, η εκπαίδευση οφείλει να μεταδίδει καθολικές αρχές. Τούτη η έναρξη ανοίγει τον δρόμο για τη σοβαρότητα της ζωής μέσα στην πληρότητά της. Όταν προσεγγίζεις τη ζωή μέσα από αυστηρά επεξεργασμένες καθολικές αρχές, αποδεικνύεις ότι την αντιμετωπίζεις στα σοβαρά και αποκτάς εμπειρία του ίδιου του πράγματος.
Πώς συγκρίνεται αυτό με τη σύγχρονη εκπαιδευτική πραγματικότητα; Σήμερα διαπιστώνω ότι κυριαρχεί συχνά ο εργαλειακός χαρακτήρας της γνώσης: η αποσπασματική εκμάθηση επιμέρους στοιχείων που κρίνονται άμεσα χρήσιμα ή λειτουργικά για μια συγκεκριμένη επαγγελματική ειδίκευση. Γιατί, για παράδειγμα, να διαβάσει Χέγκελ ένας μαθηματικός ή ένας οικονομολόγος;
Αν όμως αντιμετωπίζουμε τη ζωή αποσπασματικά, σπαραγματικά, λαμβάνοντας υπόψη μόνο επιμέρους χρηστικές όψεις της, τότε κινδυνεύουμε να αποτύχουμε να την αντικρίσουμε με τη δέουσα φιλοσοφική σοβαρότητα. Για τον Χέγκελ, η αυθεντική παιδεία οφείλει να ξεκινά από καθολικές συλλήψεις για την πραγματικότητα εν γένει —είτε πρόκειται για την ανθρώπινη, είτε για την κοινωνική, είτε για την πολιτική πραγματικότητα—, διότι η σοβαρότητα της ζωής βρίσκεται στην πλησμονή και στο Όλον της.
4. Το Αληθές ως Όλον και η Φαινομενολογία ως γίγνεσθαι της Επιστήμης (§20, §25)
Στην παράγραφο 20 του Προλόγου διατυπώνεται ρητά:
«Το Αληθές είναι το Όλον. Το Όλον όμως είναι μόνον η ουσία που ολοκληρώνεται μέσα από την ανάπτυξή της. Για το Απόλυτο πρέπει να λεχθεί ότι είναι ουσιαστικά Αποτέλεσμα, ότι μόνον στο τέλος είναι αυτό που είναι στην πραγματικότητα.»
Το Απόλυτο είναι Πνεύμα, και για τον Χέγκελ μόνο το πνευματικό είναι αληθινά πραγματικό. Όπως σημειώνει στην παράγραφο 25:
«Το Πνεύμα που γνωρίζει τον εαυτό του ως Πνεύμα, είναι η Επιστήμη.»
Η Φαινομενολογία του Πνεύματος παρουσιάζει ακριβώς αυτό: το γίγνεσθαι της επιστήμης, την εξελικτική πορεία της γνώσης από τις πρώτες της βαθμίδες μέχρι την πλήρη αυτοσυνειδησία του Πνεύματος.
5. Από την αισθητήρια συνείδηση στην αυτογνωσία του Πνεύματος (§27, §29–30)
Πώς ξεκινά η γνώση στην αρχή της; Ξεκινά από το επίπεδο της άμεσης, αισθητής συνείδησης.
Στην παράγραφο 27 ο Χέγκελ γράφει:
«Η γνώση, όπως είναι αρχικά, ή το άμεσο Πνεύμα, είναι αυτό που στερείται πνεύματος — είναι η αισθητήρια συνείδηση.»
«Στερείται πνεύματος» σημαίνει ότι το Πνεύμα δεν έχει ακόμη συνειδητοποιήσει τον εαυτό του. Έχει να διανύσει μακρύ δρόμο για να φτάσει από την απλή αισθητήρια πρόσληψη στην πλήρη αυτογνωσία της Επιστήμης.
Σκοπός του Χέγκελ, στις επόμενες παραγράφους, είναι να δείξει πώς η συνείδηση εργάζεται επάνω στο αρχικό υλικό της γνώσης, μεταμορφώνοντας τη σχέση της προς το αντικείμενο και προς τον ίδιο της τον εαυτό. Μέσα στο εγελιανό πλαίσιο, η διαλεκτική σχέση του πραγματικού με το έλλογο έχει καθοριστική σημασία: το Πνεύμα οφείλει να γνωρίσει τον εαυτό του ως Πνεύμα.
Στο στάδιο της αισθητής συνείδησης δεν έχουμε ακόμη την εννοιολογικά επεξεργασμένη εμπειρία του ίδιου του πράγματος. Όταν βλέπω ή ακούω κάτι εξωτερικά —όταν, για παράδειγμα, βλέπω την Ελένη στην αίθουσα— και παραμένω στην αισθητηριακή εικόνα, δεν γνωρίζω ακόμη το πράγμα ως αυτό που αληθινά είναι.
Γνωρίζω το πράγμα —έχω την εμπειρία του ίδιου του πράγματος— μόνο όταν προχωρήσω πέρα από αυτή την αμεσότητα και κατορθώσω να κατανοήσω εννοιολογικά τη σχέση του αντικειμένου με τη συνείδηση. Για τον Χέγκελ, αυτή η πορεία δεν αφορά ένα αφηρημένο, απομονωμένο ατομικό υποκείμενο, αλλά την κίνηση του Πνεύματος προς τη γνώση του εαυτού του.