1. Το Είναι του κόσμου ως γίγνεσθαι και το Όλον στη δεδομένη στιγμή
Ο άνθρωπος δεν μπορεί να παρακολουθήσει το Όλον στην εξέλιξή του χωρίς καθολικές αρχές. Μια καθολική αρχή, εν προκειμένω, είναι ότι ο κόσμος αποτελεί ένα Όλον —και όχι ένα σύνολο απομονωμένων μεταξύ τους πραγμάτων—, το οποίο βρίσκεται σε εξέλιξη και μέσα στο οποίο τα αντίθετα συνυπάρχουν και διαμεσολαβούνται διαλεκτικά. Αυτό αποτελεί προϋπόθεση για να γνωρίσει το Πνεύμα τον κόσμο.
Όχι όμως τον κόσμο όπως αυτός δεν έχει ακόμη λάβει χώρα και πρόκειται να λάβει στο μέλλον —διότι το Πνεύμα δεν μπορεί να γνωρίζει εκ των προτέρων το μέλλον—, αλλά όπως μέχρι στιγμής έχει εκδιπλωθεί. Μην κατανοείτε τη γνώση του Όλου ως μια άπαξ γνώση ενός στατικού κόσμου. Γιατί ο κόσμος διαρκώς γίνεται:
Το Είναι του κόσμου είναι το Γίγνεσθαι του κόσμου.
Το στοίχημα του Πνεύματος είναι, στην παρούσα στιγμή του γίγνεσθαι, να μπορεί να συλλάβει το Όλον του. Στην παρούσα στιγμή μπορεί να το πράξει αναδρομικά και συνθετικά, όχι όμως προφητικά για το μέλλον, αφού αμέσως μετά θα ακολουθήσει μια νέα φάση αυτής της εξέλιξης. Στην επόμενη φάση, το Πνεύμα θα συλλάβει εκ νέου το Όλον, συμπεριλαμβάνοντας το νέο στάδιο μαζί με όλα τα προηγούμενα.
Κάθε φορά το στοίχημα του Πνεύματος είναι να συλλαμβάνει το Όλον στη δεδομένη στιγμή: ό,τι προηγήθηκε μέχρι τότε. Για να γίνει αυτό, πρέπει να ενυπάρχει στη διαδικασία της σκέψης η κατάλληλη καθολική αρχή: ότι το γίγνεσθαι του κόσμου συγκροτεί ένα Όλον, το οποίο κάθε φορά προσπαθεί να συλλάβει το Πνεύμα. Αυτή είναι μια βασική αρχή πάνω στην οποία οικοδομείται το εγελιανό σύστημα.
2. Αρχαίος και νεότερος τρόπος φιλοσοφείν (§33)
Στην παράγραφο 33 του Προλόγου της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, ο Χέγκελ συγκρίνει τον αρχαίο τρόπο του φιλοσοφείν με τον νεότερο:
«Το είδος σπουδών κατά την αρχαιότητα διέφερε από εκείνο της νεότερης εποχής στο ότι το πρώτο ήταν η αυθεντική διαμόρφωση της φυσικής συνείδησης. Δοκιμαζόμενη ιδιαίτερα σε κάθε μέρος της ύπαρξής της και φιλοσοφώντας για καθετί που συναντούσε, διαμορφωνόταν σε μια πέρα για πέρα ενεργό καθολικότητα. Στους νεότερους χρόνους, αντίθετα, το άτομο βρίσκει προετοιμασμένη την αφηρημένη μορφή.»
Στην αρχαιότητα, όπως παρουσιάζεται εδώ η αντίθεση, η συνείδηση ξεκινούσε από το συγκεκριμένο, δοκιμαζόταν σε κάθε επιμέρους εμπειρία και διαμόρφωνε σταδιακά μια ενεργό καθολικότητα.
Στους νεότερους χρόνους, αντίθετα, το άτομο βρίσκει ήδη διαμορφωμένες, αφηρημένες καθολικές μορφές. Η διάκριση αυτή δεν σημαίνει ότι η αρχαία σκέψη στερούνταν καθολικών εννοιών ούτε ότι η νεότερη δεν ασχολείται με την εμπειρία. Αφορά τον διαφορετικό τρόπο με τον οποίο περιγράφεται η πορεία της παιδείας και η σχέση της συνείδησης με το καθολικό.
Η προσπάθεια του νεότερου πνεύματος είναι περισσότερο η απευθείας εξωτερίκευση του εσωτερικού και η συντομευμένη γένεση του καθολικού παρά η παραγωγή του από την πολλαπλότητα της εμπειρίας.
Γι' αυτό και το έργο της φιλοσοφίας σήμερα δεν έγκειται τόσο στην αποκάθαρση του ατόμου από τον αισθητό τρόπο σύλληψης, όσο στο αντίθετο:
Να δώσουμε πραγματική υπόσταση στο Καθολικό και να το εμποτίσουμε με Πνεύμα, αίροντας την παγίωση των προσδιορισμένων σκέψεων.
Πότε εμποτίζεται το καθολικό με Πνεύμα; Όταν η σκέψη κινείται με άνεση από το ένα στο αντίθετό του και δεν παραμένει εγκλωβισμένη στην άκαμπτη κατάφαση του ενός και μόνο όρου. Το σκεπτόμενο Εγώ είναι η άρνηση του πράγματος, καθώς το μετατρέπει σε έννοια, αλλά συνάμα και η κατάφασή του, καθώς η έννοια επιστρέφει διαλεκτικά στο πράγμα. Αυτή η αμφίδρομη κίνηση έχει κεφαλαιώδη σημασία.
3. Το οικείο και το ανοίκειο: η διαλεκτική της γνώσης
Μην εγκλωβίζεστε στις λέξεις. Στη φιλοσοφία του Χέγκελ, το φαινομενικά αντιφατικό μπορεί να αποδειχθεί έλλογο.
Το οικείο δεν είναι κατ' ανάγκην εγνωσμένο. Κάτι μπορεί να μας είναι καθημερινά οικείο, αλλά να μην το γνωρίζουμε στην ουσία του. Η αφετηρία της γνώσης είναι πολλές φορές η ανοικειότητα: το ξάφνιασμα απέναντι στο πράγμα.
Όταν λέμε ότι «η ανοικειότητα πρέπει να καταστεί οικεία», εννοούμε ότι οφείλουμε να εξοικειωθούμε με την ιδέα πως η αληθινή γνώση μπορεί να γεννηθεί μέσα από τη δοκιμασία του ανοίκειου, του ξένου, του παράδοξου. Αν απορρίπτουμε το μη οικείο ως δήθεν «ακατανόητο», αποκλείουμε τη δυνατότητα να το γνωρίσουμε.
Για τον Χέγκελ, τίποτα δεν είναι «μόνο αυτό»: είναι το ίδιο μαζί με το άλλο του· είναι το ίδιο ως ίδιο και ως άλλο. Η ζωή δεν είναι μόνο ζωή, αλλά προσδιορίζεται και από τη σχέση της με τον θάνατο.
Όταν, για παράδειγμα, ακούμε ότι παιδιά πολύ μικρής ηλικίας εμπλέκονται σε ακραίες εξαρτήσεις, η κοινή γνώμη το αντιμετωπίζει απλώς ως «σοκαριστική είδηση», επειδή δεν είναι εξοικειωμένη με τη σύνδεση της παιδικής ηλικίας με τη φθορά. Όμως πρόκειται για κοινωνικό γεγονός που απαιτεί κατανόηση. Για να το ερευνήσουμε, οφείλουμε να συνδέσουμε εννοιολογικά αυτό που η κοινή συνείδηση διαχωρίζει άκαμπτα.
Ας προσθέσουμε εδώ μία μεθοδολογική παρατήρηση. Όταν οι φιλόσοφοι χρησιμοποιούν έννοιες όπως ο «Θεός» —ο Σπινόζα, ο Χέγκελ ή ακόμη και ο Νίτσε με τη διατύπωση «ο Θεός πέθανε»—, πρέπει να εξετάζουμε τη λειτουργία αυτών των εννοιών στο εσωτερικό του εκάστοτε φιλοσοφικού συστήματος. Δεν είναι όλες οι χρήσεις τους ισοδύναμες. Στον Χέγκελ, η έννοια του Απολύτου συνδέεται με την προσπάθεια σύλληψης του Όλου, χωρίς η λειτουργία της να εξαντλείται σε έναν απλό μεθοδολογικό συμβολισμό.
4. Η δομή της συνείδησης και η κίνηση της εμπειρίας (§36)
Στην παράγραφο 36 του Προλόγου, ο Χέγκελ περιγράφει τη δομή της συνείδησης:
«Η άμεση ύπαρξη του Πνεύματος, η συνείδηση, εμπεριέχει δύο πλευρές: εκείνη της γνώσης και εκείνη της αντικειμενικότητας, η οποία είναι αρνητική ως προς τη γνώση.»
Αρχικά φαίνεται ότι άλλο πράγμα είναι η γνώση και άλλο το αντικείμενο. Αυτή η διάσταση εμφανίζεται στις διάφορες μορφές της συνείδησης.
Και συνεχίζει:
«Η επιστήμη αυτής της οδού είναι επιστήμη της εμπειρίας την οποία αποκτά η συνείδηση. Και ονομάζουμε Εμπειρία ακριβώς αυτή την κίνηση όπου το άμεσο, το ανέμπειρο, το αφηρημένο —είτε πρόκειται για το αισθητό Είναι είτε για το νοημένο Απλό— αλλοτριώνεται, και από αυτή την αλλοτρίωση επανέρχεται ύστερα στον εαυτό του· και τώρα μόνον παρουσιάζεται για πρώτη φορά στην πραγματικότητά του και στην αλήθεια του, όπως επίσης και ως κτήμα της συνείδησης.»
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη;
Πρώτον, η εμπειρία ως εξέταση του αντικειμένου. Η συνείδηση συλλαμβάνει ένα αντικείμενο στον εξωτερικό κόσμο, για παράδειγμα το βήμα στην αίθουσα.
Δεύτερον, η εγκαθίδρυση της ετερότητας. Καθώς το Πνεύμα αντιλαμβάνεται το αντικείμενο, αυτό γίνεται αντικείμενο για το Πνεύμα. Αναδεικνύεται έτσι η σχέση ανάμεσα στη συνείδηση και σε ό,τι αρχικά της εμφανίζεται ως άλλο.
Τρίτον, η διαλεκτική άρση της ετερότητας. Το αντικείμενο δεν εξαφανίζεται ούτε ανάγεται απλώς σε μια υποκειμενική παράσταση. Η σχέση της συνείδησης προς αυτό μετασχηματίζεται μέσω της εμπειρίας: το αντικείμενο και η γνώση του διαμεσολαβούνται, και η συνείδηση αναθεωρεί τόσο την κατανόηση του πράγματος όσο και την κατανόηση του εαυτού της.
Έτσι, γνωρίζοντας το αντικείμενο, το Πνεύμα προχωρεί ταυτόχρονα προς τη γνώση του εαυτού του.
Εδώ ακριβώς αναδύεται η διαφορά από την κριτική φιλοσοφία του Καντ. Για τον Καντ, το πράγμα καθεαυτό (Ding an sich) δεν αποτελεί αντικείμενο γνώσης με τον τρόπο που αποτελούν τα φαινόμενα. Ο Χέγκελ, αντίθετα, απορρίπτει την αμετάβλητη αντιπαράθεση μιας γνώσης που μένει από τη μία πλευρά και ενός απρόσιτου αντικειμένου από την άλλη. Η εμπειρία είναι η ζωντανή κίνηση μέσα στην οποία η συνείδηση δοκιμάζει και μετασχηματίζει τους προσδιορισμούς της γνώσης και του αντικειμένου της.