1. Η ζωή της Έννοιας και η ανεπάρκεια του μορφικού νου (§53)
Πιο συγκεκριμένα, στην παράγραφο 53 του Προλόγου της Φαινομενολογίας του Πνεύματος διαβάζουμε:
«Η επιστήμη δικαιούται να οργανώνεται μόνο μέσω της ιδιαίτερης ζωής της έννοιας.»
Η επιστήμη, παιδιά, δηλαδή η αυθεντική γνώση, κατοχυρώνεται μόνο μέσα στην ιδιαίτερη, εσωτερική ζωή της έννοιας.
Προς το τέλος της παραγράφου, ο Χέγκελ σημειώνει ότι ο τυπικός —ο μορφικός, δηλαδή— νους, ο νους των εξωτερικών σχημάτων, αφήνει σε άλλους τη φροντίδα να προσθέτουν εκείνο που αποτελεί το πρωταρχικό έργο. Πρόκειται για τον φορμαλιστικό, τον μη φιλοσοφικό νου, με την έννοια που ορίζει ο Χέγκελ την επιστήμη της φιλοσοφίας.
Εδώ τίθεται η θεμελιώδης διάκριση ανάμεσα στον τυπικό και στον επιστημονικό νου. Κοιτάξτε τι δεν κάνει ο τυπικός νους και τι επιτελεί ο επιστημονικός. Αντί να διεισδύει στο ενύπαρκτο περιεχόμενο του πράγματος —στο ίδιο το συγκεκριμένο πράγμα—, επισκοπεί αφηρημένα το Όλον και στέκεται υπεράνω της ενικής ύπαρξης για την οποία κάνει λόγο. Και τελικά δεν τη βλέπει καθόλου!
Με ποιον τρόπο το καταφέρνει αυτό το φορμαλιστικό, σχηματολογικό πνεύμα; Επειδή εξετάζει τα πάντα γενικά και αφηρημένα, επιστρατεύοντας δήθεν αυταπόδεικτες, αλλά στην πραγματικότητα αναπόδεικτες αρχές. Έτσι, το εκάστοτε συγκεκριμένο πράγμα γίνεται απλώς μια εξωτερική αφορμή για να ανακαλέσει ο νους ένα έτοιμο σχήμα. Μιλάει για το πράγμα μέσα από το σχήμα του, χωρίς όμως αυτό που λέει να αγγίζει το ίδιο το πράγμα.
Αυτό δεν αφορά τον φιλοσοφικό νου· αφορά τον ψευδοφιλοσοφικό, σχηματολογικό νου. Ο επιστημονικός νους, αντίθετα, παρακολουθεί την εσωτερική αναγκαιότητα και αυτοκίνηση του περιεχομένου. Δεν επιβάλλει απέξω ένα σχήμα στο αντικείμενο, αλλά προσπαθεί να εκφράσει την ίδια τη ζωή του.
2. Φιλοσοφική ηθική έναντι φορμαλιστικού ηθικισμού
Στο πεδίο της ηθικής σκέψης υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στη φιλοσοφική ηθική και τη φορμαλιστική ηθική σκέψη. Ο φορμαλισμός στην ηθική —ο ηθικισμός— όχι μόνο δεν είναι φιλοσοφία, αλλά, όταν αντικαθιστά την εξέταση της πράξης με έτοιμα σχήματα, βρίσκεται στον αντίποδά της.
Ας πάρουμε ένα παράδειγμα από την επικαιρότητα της εποχής στην οποία παραδόθηκε το μάθημα, για να καταλάβουμε τι σημαίνουν στην πράξη φορμαλιστικός νους, υποκριτικό σχήμα και ηθικισμός: την κρίση που είχε ξεσπάσει στον εκκλησιαστικό χώρο γύρω από την υπόθεση Βαβύλη.
Εύχομαι, παιδιά, ο λόγος που τυχόν δεν διαβάζετε εφημερίδες ή δεν παρακολουθείτε τις ειδήσεις να είναι είτε επειδή μελετάτε απερίσπαστοι είτε επειδή περνάτε καλά και διασκεδάζετε αληθινά. Και στις δύο περιπτώσεις σάς δικαιολογώ. Αν όμως δεν παρακολουθείτε τι συμβαίνει γύρω σας από αδιαφορία, είστε αδικαιολόγητοι. Όταν τα πράγματα φτάσουν σε οριακό σημείο, δεν θα μπορείτε να πείτε «δεν ήξερα». Πρέπει να έχουμε επαφή με το κοινωνικό γίγνεσθαι.
Στην υπόθεση αυτή, ο Απόστολος Βαβύλης βρέθηκε στο επίκεντρο δημοσιευμάτων και δικαστικών ερευνών για σοβαρές υποθέσεις, ενώ εξετάζονταν οι σχέσεις του με εκκλησιαστικούς παράγοντες και η παρουσία του στα Ιεροσόλυμα. Τα δημοσιεύματα της εποχής αναφέρονταν, μεταξύ άλλων, σε συστατικές επιστολές, σε μετακινήσεις και σε διαφορετικές εκδοχές για τον χαρακτήρα της παρουσίας του σε εκκλησιαστικές αποστολές. Οι τότε καταγγελίες, οι ισχυρισμοί των εμπλεκομένων και η δικαστική αποτίμησή τους δεν πρέπει να συγχέονται.
Πώς αντιδρά απέναντι σε ένα τέτοιο γεγονός ο φορμαλιστικός νους;
Στη δημόσια συζήτηση της εποχής προβάλλονταν εξηγήσεις που επικαλούνταν την ποιμαντική μέριμνα για τον άνθρωπο που είχε παραστρατήσει, την άγνοια για συγκεκριμένες ενέργειες ή τον αγαθοεργό χαρακτήρα μιας αποστολής. Ανεξάρτητα από το ποια συγκεκριμένη εξήγηση ήταν αληθής, το φιλοσοφικό ερώτημα παραμένει: μπορεί μια γενική ηθική επίκληση να υποκαταστήσει την εξέταση των πραγματικών περιστατικών;
Αν, για παράδειγμα, προβάλλεται ότι μια αντιπροσωπεία ασχολούνταν με την προστασία ορφανών παιδιών της Παλαιστίνης, η επίκληση αυτού του αξιέπαινου σκοπού δεν απαντά από μόνη της σε ερωτήματα σχετικά με την ταυτότητα, την ιδιότητα ή τις συγκεκριμένες ενέργειες των προσώπων που συμμετείχαν. Η αγαθή διατύπωση ενός σκοπού δεν καταργεί την υποχρέωση εξέτασης του συγκεκριμένου.
Εδώ ακριβώς αγγίζουμε το φιλοσοφικό πρόβλημα: αντί να ελέγξουμε ποιος είναι ο άνθρωπος, τι ακριβώς συνέβη και ποιες πράξεις τεκμηριώνονται, υπάρχει ο κίνδυνος να προταχθεί ένα αφηρημένο, ηθικοπλαστικό σχήμα. Έτσι το γενικό μετατρέπεται σε προπέτασμα που μπορεί να αποκρύπτει το πραγματικό περιεχόμενο της περίπτωσης.
Αυτό ακριβώς σημαίνει, στην παρούσα κριτική, φορμαλιστικός νους: να συγκροτείς λόγο για ένα πράγμα χωρίς να βλέπεις το πράγμα. Αντί να διεισδύεις στο ενύπαρκτο περιεχόμενο της πραγματικότητας —στο ποιος είναι, τι συμβαίνει, ποιο είναι το συγκεκριμένο γεγονός—, επισκοπείς αφηρημένα το Όλον και επικαλείσαι ένα εξωτερικό σχήμα.
Η επίκληση μιας ηθικής αρχής δεν είναι από μόνη της υποκρισία. Υποκριτική γίνεται όταν χρησιμοποιείται για να εμποδίσει, αντί να υπηρετήσει, τη συγκεκριμένη εξέταση της πράξης.
3. Η προσκόλληση στο αφηρημένο σχήμα
Ο τυπικός, φορμαλιστικός νους δυσκολεύεται να εγκαταλείψει το σχήμα του.
Γιατί; Διότι, αν εγκαταλείψει το σχήμα του, είναι υποχρεωμένος να αντικρίσει κατάματα το ενύπαρκτο περιεχόμενο του πράγματος. Και αν αναγκαστεί να δει το πραγματικό περιεχόμενο, ενδέχεται το σχήμα του να καταρρεύσει και να διαψευστεί.
Το σχήμα αυτό δεν προέρχεται από το ίδιο το πράγμα, δεν αφορά το πράγμα στην ουσία του και καταλήγει να ερμηνεύει αυθαίρετα και εξωτερικά την πραγματικότητα.
Σε μια τέτοια θεώρηση, το πράγμα δεν έγινε ποτέ έννοια και Πνεύμα, ώστε το Πνεύμα να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα σε αυτό. Το πράγμα έμεινε ξένο και αμετάβλητο εκεί όπου βρισκόταν, ο νους παρέμεινε οχυρωμένος στα δικά του κενά σχήματα και, παρ' όλα αυτά, εκφέρει λόγο χωρίς να έχει πραγματική επαφή με την αλήθεια.
Αυτή η προσέγγιση στηρίζεται σε μια γενική αρχή, την οποία μεταχειρίζεται ως αυταπόδεικτη, ενώ δεν έχει εξετάσει αν συνδέεται ουσιαστικά με την υπό κρίση πράξη. Έτσι αποκόπτει την πράξη από τις πραγματικές της συνθήκες και συνέπειες.
Η κριτική του Χέγκελ δεν στρέφεται κατά της έννοιας, της μορφής ή της καθολικότητας καθαυτής. Στρέφεται εναντίον της εξωτερικής εφαρμογής ενός αδρανούς σχήματος σε ένα περιεχόμενο του οποίου η εσωτερική κίνηση παραμένει ακατανόητη. Η επιστημονική γνώση απαιτεί να αφεθούμε στη ζωή του ίδιου του αντικειμένου.