1. Το επιστημονικό γνωρίζειν έναντι του τυπικού νου (§53)
Στην παράγραφο 53 του Προλόγου της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, ο Χέγκελ θέτει με απόλυτη αυστηρότητα την αντίθεση ανάμεσα στον τυπικό, φορμαλιστικό νου και στο επιστημονικό, φιλοσοφικό γνωρίζειν:
«Το επιστημονικό γνωρίζειν, απεναντίας, απαιτεί να εγκαταλείπεται κανείς στη ζωή του αντικειμένου ή —πράγμα που είναι το ίδιο— να έχει παρούσα και να εκφράζει την εσωτερική αναγκαιότητα αυτού του αντικειμένου.»
Προκειμένου το αντικείμενο να γίνει περιεχόμενο της γνώσης του Πνεύματος —δηλαδή για να γνωρίσουμε την αλήθεια του—, πρέπει η σκέψη να στραφεί στο ίδιο το αντικείμενο και στην εσωτερική του κίνηση. Οφείλει κανείς να εγκαταλειφθεί στη ζωή του αντικειμένου. Αυτό σημαίνει να απορρίψει τον εγωισμό του φορμαλισμού, την αυταρέσκεια του σχηματολογικού νου που επιδιώκει να αποφαίνεται για τα πράγματα χωρίς να τα βλέπει.
Ο επιστημονικός νους γίνεται το όχημα ώστε να εκφραστεί η εσωτερική αναγκαιότητα του αντικειμένου: να αναδειχθούν οι προσδιορισμοί και οι σχέσεις μέσω των οποίων το πράγμα γίνεται αυτό που είναι. Δεν αρκεί να επιβληθεί απ' έξω μια έτοιμη κατηγορία. Η ίδια η συγκρότηση του αντικειμένου οφείλει να καθοδηγεί τη γνώση.
2. Η καρδιά της εγελιανής γνωσιοθεωρίας: Υπόσταση και Υποκείμενο
Σε αυτές τις παραγράφους του Προλόγου χτυπά η καρδιά, ο πυρήνας της εγελιανής γνωσιοθεωρίας.
Ο τυπικός νους εξαντλείται στην αυτοαναφορά του, οχυρώνεται μέσα σε αυτήν και προχωρεί αποκλείοντας το εκάστοτε ενύπαρκτο περιεχόμενο του πράγματος. Επισκοπεί αφηρημένα το Όλον και στέκεται υπεράνω του συγκεκριμένου, με αποτέλεσμα να μην το βλέπει καθόλου.
Ο επιστημονικός νους, αντίθετα, εξέρχεται από την κενή αυτοαναφορά του, ακολουθεί την κίνηση του αντικειμένου και επιστρέφει στον εαυτό του έχοντας διαμεσολαβηθεί από το συγκεκριμένο περιεχόμενο. Δεν χάνει από τα μάτια του το πραγματικό, ούτε το υποτάσσει στις προκατασκευασμένες του παραστάσεις.
Πρόκειται για μια διαρκή διαλεκτική σχέση ανάμεσα στην Υπόσταση και το Υποκείμενο. Η εγελιανή θέση ότι το Αληθές πρέπει να συλληφθεί όχι μόνον ως Υπόσταση αλλά εξίσου ως Υποκείμενο δεν σημαίνει μια απλή, άμεση ταύτιση του ατομικού υποκειμένου με το εξωτερικό πράγμα. Σημαίνει ότι η αλήθεια δεν είναι μια νεκρή, αμετάβλητη υπόσταση, αλλά έχει εσωτερική κίνηση, αυτοδιαμεσολάβηση και ανάπτυξη.
Και συνεχίζει ο Χέγκελ στην παράγραφο 53:
«Απορροφημένο έτσι βαθιά μέσα στο αντικείμενό του, το επιστημονικό γνωρίζειν παραδίδει στη λήθη εκείνη την επισκόπηση, η οποία είναι μόνον η αντανάκλαση της γνώσης μέσα στον ίδιο τον εαυτό της και έξω από το περιεχόμενο.»
Όταν το Πνεύμα απορροφάται ουσιαστικά μέσα στο πράγμα, εγκαταλείπει το ήθος του φορμαλιστικού νου: εκείνη την κενή αυτοαναφορικότητα που αναπαράγει προκαταλήψεις, προλήψεις και έτοιμα σχήματα, ερήμην του περιεχομένου.
Η επιστροφή της γνώσης στον εαυτό της δεν καταργείται. Αυτό που απορρίπτεται είναι η πρόωρη, εξωτερική επισκόπηση, πριν ακόμη η σκέψη παρακολουθήσει την εσωτερική πορεία του αντικειμένου. Στο επιστημονικό γνωρίζειν η αναστοχαστική επιστροφή έρχεται μέσα από αυτή την ίδια την πορεία.
3. Συγκεκριμένη εφαρμογή: το παράδειγμα της Ψυχολογίας
Αυτή η θεμελιώδης διάκριση δεν αποτελεί απλώς μια αφηρημένη φιλοσοφική σύλληψη, αλλά μπορεί να λειτουργήσει ως κριτήριο προβληματισμού στις επιστήμες —και κατεξοχήν στις επιστήμες του ανθρώπου.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Ψυχολογίας, μιας επιστήμης της οποίας η σύγχρονη θεσμική και πειραματική συγκρότηση αναπτύχθηκε ιδιαίτερα από τον ύστερο 19ο αιώνα και η οποία συνεχώς επεξεργάζεται και αναθεωρεί τις μεθόδους της.
Ας διακρίνουμε δύο τρόπους προσέγγισης, όχι δύο απόλυτες ή ομοιογενείς κατηγορίες ψυχολόγων.
Η φορμαλιστική, σχηματολογική προσέγγιση: Ορισμένες πρακτικές μεταχειρίζονται προκατασκευασμένα διαγνωστικά σχήματα σαν να αρκούν από μόνα τους για την κατανόηση μιας συγκεκριμένης κατάστασης. Ερμηνεύουν μονοσήμαντα τα επιφαινόμενα και κινδυνεύουν να υποτάξουν τον άνθρωπο σε μια αφηρημένη κατηγοριοποίηση, παραμερίζοντας το ιδιαίτερο βίωμα, το ιστορικό του και τις πραγματικές συνθήκες στις οποίες ζει.
Η επιστημονικά προσεκτική προσέγγιση: Ο επαγγελματίας συνδυάζει τις τεκμηριωμένες μεθόδους και τα αναγκαία εργαλεία αξιολόγησης με την προσεκτική διερεύνηση της συγκεκριμένης περίπτωσης. Δεν αρκείται στην εξωτερική κατάταξη αλλά εξετάζει πώς τα δεδομένα, η εμπειρία του ανθρώπου και το πλαίσιο της ζωής του συνδέονται μεταξύ τους. Με αυτή την έννοια μπορούμε να κατανοήσουμε φιλοσοφικά τι σημαίνει να εγκαταλείπεται κανείς στη ζωή του αντικειμένου.
Τα επιστημονικά εγχειρίδια και τα διαγνωστικά κριτήρια δεν είναι καθαυτά εκφράσεις φορμαλισμού. Η σχηματολογική πλάνη ανακύπτει όταν εφαρμόζονται μηχανικά και αντικαθιστούν, αντί να υποστηρίζουν, την ουσιαστική εξέταση του συγκεκριμένου ανθρώπου.
Στην πρώτη περίπτωση, το υποκείμενο κινδυνεύει να εξαναγκαστεί να χωρέσει μέσα σε ένα εξωτερικό καλούπι· στη δεύτερη, η γνώση αναπτύσσεται από τη συστηματική συνάντηση με την ίδια την περίπτωση.
Αυτό ακριβώς είναι το φιλοσοφικό μάθημα: να μην υποκαθιστούμε το συγκεκριμένο πράγμα με το σχήμα μας για το πράγμα.