1. Η ανοιχτή διαδικασία της γνώσης και η βασική παραδοχή της εγελιανής γνωσιοθεωρίας
Τι αφορά η αλήθεια που αναζητάς για ένα συγκεκριμένο πράγμα, για έναν συγκεκριμένο άνθρωπο; Αφορά το πνεύμα του; Αφορά τη συμπεριφορά του; Σε τι ακριβώς αφορά;
Αν αφορά το πνεύμα του, τότε προφανώς η διαδικασία της γνώσης μπορεί να διαφέρει από αυτό που ο ίδιος συλλαμβάνει για τον εαυτό του. Διότι εκείνος κάλλιστα μπορεί να λειτουργεί ως τυπικός, φορμαλιστικός νους —να ενεργεί δηλαδή μηχανικά, μέσα από εξωτερικά σχήματα—, ενώ εσύ να τον προσεγγίζεις ως επιστημονικός νους και να αντιλαμβάνεσαι τη δυναμική του διαφορετικά απ' ό,τι ο ίδιος.
Εδώ η διαδικασία της γνώσης παραμένει ανοιχτή, όπως κάθε γνήσια γνωστική διαδικασία. Αν πεις a priori «κοίταξε, δεν μπορώ να γνωρίσω το πράγμα, το πνεύμα του», τότε ο κύκλος της γνώσης κλείνει αυτόματα. Είναι ζήτημα υπόθεσης εργασίας. Η διαδικασία της γνώσης ως τέτοια είναι ανοιχτή: αν, για παράδειγμα, είσαι ψυχαναλυτής και υιοθετείς τη μέθοδο του Φρόυντ, μπορείς να επιχειρήσεις να διεισδύσεις στο περιεχόμενο και να το γνωρίσεις, βοηθώντας συνάμα και τον άλλον να κατακτήσει την αυτογνωσία του.
Παιδιά, καλημέρα! Υπάρχει μια εκκρεμότητα από το προηγούμενο μάθημα:
Το πράγμα είναι και πνεύμα.
Αυτή είναι η προϋπόθεση, η θεμελιώδης βάση πάνω στην οποία οικοδομείται η εγελιανή γνωσιοθεωρία. Αυτό σημαίνει ότι η γνώση δεν αποκλείεται εκ των προτέρων ως δυνατότητα. Ποια πράγματα μπορούμε να γνωρίζουμε; Εκείνα τα οποία αποτελούν αντικείμενο του Πνεύματος, τα οποία το Πνεύμα αναλαμβάνει να γνωρίσει. Για όσα ενδεχομένως υπάρχουν αλλά το Πνεύμα ούτε τα αντιλαμβάνεται ούτε επιχειρεί να τα γνωρίσει, προφανώς δεν μπορεί να αποφανθεί τίποτα.
Το «Είναι», όπως θα δούμε, συνδέεται ουσιωδώς με το «Νοείν». Θυμηθείτε εδώ τον παρμενίδειο στίχο: «τὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστίν τε καὶ εἶναι». Η εγελιανή θέση, ωστόσο, απαιτεί να εξετάσουμε τη συγκεκριμένη διαλεκτική σημασία της σχέσης τους.
2. Η αυτοϊσότητα της Υπόστασης και η ταυτότητα «Είναι» και «Νοείν» (§54)
Βρισκόμαστε στην παράγραφο 54 του Προλόγου. Εδώ είδαμε ότι η Υπόσταση είναι ταυτόχρονα Υποκείμενο. Από την άποψη αυτή, το περιεχόμενο της υπόστασης είναι η δική της ανασκόπηση μέσα στον εαυτό της.
Το υφίστασθαι —δηλαδή το να υπάρχει κάτι και ο τρόπος με τον οποίο υπάρχει—, η υπόσταση μιας ύπαρξης, είναι η ισότητά της με τον ίδιο της τον εαυτό (αυτοϊσότητα). Η ανισότητα με τον εαυτό της θα σήμαινε τη διάλυση και την ακύρωσή της. Κάτι συγκροτείται ως υπόσταση ακριβώς επειδή ταυτίζεται με τον εαυτό του.
Αυτή η ισότητα της υπόστασης με τον εαυτό της είναι η καθαρή αφαίρεση, και αυτή η τελευταία είναι ο ίδιος ο στοχασμός. Επομένως, η αυτοϊσότητα της υπόστασης αφορά την ανασκόπησή της στον εαυτό της, πράγμα που συνιστά την ίδια τη σκέψη. Έτσι, κάθε ύπαρξη διαφοροποιείται καθεαυτήν από κάθε άλλη ύπαρξη: είναι απλή και είναι κατ' ουσίαν σκέψη. Κατά ταύτα, γράφει ο Χέγκελ, αποτελεί γεγονός ότι το Είναι είναι Νόηση.
Ο Παρμενίδης και ο Αναξαγόρας. Ρωτάτε αν αυτό θυμίζει τον Παρμενίδη («τὸ γὰρ αὐτὸ νοεῖν ἐστίν τε καὶ εἶναι»). Σε κάποιο βαθμό ναι, αλλά ο Χέγκελ έχει επίσης κατά νου τον Νου του Αναξαγόρα. Στον Παρμενίδη η σχέση νοεῖν και εἶναι διατυπώνεται με έναν ιδιαίτερο τρόπο, που δεν πρέπει να ταυτίζεται απλουστευτικά με τον μεταγενέστερο ιδεαλισμό. Στον Χέγκελ, αντίθετα, αναδεικνύεται η εννοιολογική δομή του ίδιου του Είναι. Ο Αναξαγόρας έχει εδώ ιδιαίτερη θέση ως ο στοχαστής του Νου.
Δυνάμει αυτής της φύσης του Όντος, η γνώση δεν είναι μια εξωτερική ενεργητικότητα που καταπιάνεται με το περιεχόμενο σαν να επρόκειτο για κάτι ξένο. Ούτε είναι μια κενή ανασκόπηση εντός εαυτού και έξω από το περιεχόμενο, όπως πράττει ο φορμαλιστικός νους. Η επιστήμη δεν είναι ένας αφηρημένος υποκειμενικός ιδεαλισμός που αντικαθιστά τον δογματισμό του ισχυρισμού με τον δογματισμό της υποκειμενικής βεβαιότητας.
Απεναντίας: εφόσον η γνώση παρακολουθεί το περιεχόμενο να επιστρέφει στη δική του ιδιαίτερη εσωτερικότητα, η ενέργειά της είναι εξ ολοκλήρου απορροφημένη στο περιεχόμενο, διότι η γνώση είναι ο συμφυής εαυτός του περιεχομένου!
Η γνώση είναι συμφυής στο ενύπαρκτο περιεχόμενο του συγκεκριμένου πράγματος — στην απλότητά του, στην προσδιοριστικότητά του, στην ποιότητά του. Και ταυτόχρονα επανακάμπτει στον εαυτό της, διότι είναι η καθαρή αυτοϊσότητα μέσα στο έτερον-είναι. Η γνώση ανακαλύπτει την ταυτότητα του Είναι με το Νοείν. Έτσι, στο εσωτερικό της εγελιανής φιλοσοφίας, επιχειρείται να υπερβαθεί ο εξωτερικός διαχωρισμός ανάμεσα στην επιστημονική γνώση και στο πράγμα.
3. Η ύπαρξη ως ποιότητα και η αυταναίρεση της στατικότητας (§55)
Στην παράγραφο 55 διαβάζουμε:
«Η ύπαρξη είναι ποιότητα — προσδιοριστικότητα ίση προς τον ίδιο της τον εαυτό, ή προσδιορισμένη απλότητα, προσδιορισμένη σκέψη. Αυτό είναι ο Νους του Αναξαγόρα.»
Πώς προσεγγίζουμε το πραγματικό για να αποκτήσουμε επιστήμη γι' αυτό; Δεν το θεωρούμε ένα χαώδες και ακατάληπτο σύμπλεγμα. Το θεωρούμε ως αυτό που είναι: απλό, προσδιορισμένο, ποιοτικό. Κάθε ύπαρξη έχει τη δική της ποιότητα — είναι προσδιορισμένη απλότητα επειδή ακριβώς μπορεί να γίνει προσδιορισμένη σκέψη.
Το παράδειγμα των δικαιωμάτων. Αν μιλούμε μόνο γενικά και αφηρημένα για «ατομικά δικαιώματα», χωρίς ποτέ να εξετάζουμε το συγκεκριμένο δικαίωμα, το πρόσωπο και τις περιστάσεις μέσα στις οποίες αυτό ασκείται ή παραβιάζεται, τότε κινδυνεύουμε να χάσουμε το περιεχόμενό του. Ένας εύκολος τρόπος για να ακυρώσεις τα δικαιώματα είναι να μιλάς διαρκώς γι' αυτά γενικόλογα. Ο Χέγκελ χρησιμοποιεί τον όρο ποιότητα (το «ποιόν», το περιεχόμενο) ακριβώς για να τονίσει το συγκεκριμένο και προσδιορισμένο, σε αντίθεση με την αφηρημένη ποσότητα.
Όσο απλή και προσδιορισμένη είναι μια καθαρή σκέψη, τόσο απλό και προσδιορισμένο είναι το πράγμα στην έννοιά του. Το Είναι αποκαλύπτει μια εννοιολογική δομή που η σκέψη καλείται να συλλάβει.
Προσέξτε όμως το επόμενο, διαλεκτικό βήμα: δυνάμει της απλότητας και της αυτοϊσότητάς της, η υπόσταση φαίνεται καταρχάς σταθερή και διαρκής. Δημιουργείται μια απατηλή αίσθηση στατικότητας. Υπάρχει όμως ποτέ περίπτωση στον Χέγκελ κάτι να παραμένει ακίνητο; Όχι βέβαια — όπως και στον Ηράκλειτο: «πάντα χωρεῖ καὶ οὐδὲν μένει»!
Γι' αυτό γράφει ο Χέγκελ:
«Αλλά τούτη η αυτοϊσότητα είναι εξίσου αρνητικότητα· συνεπώς, εκείνη η σταθερή ύπαρξη μεταβαίνει στην αποσύνθεσή της.»
Η προσδιοριστικότητα φαίνεται αρχικά να αναφέρεται σε ένα εξωτερικό «άλλο» και η κίνησή της να της επιβάλλεται απ' έξω. Στην πραγματικότητα όμως, η προσδιοριστικότητα έχει το έτερον-είναι της μέσα στον ίδιο της τον εαυτό και αποτελεί αυτοκίνηση!
Η απλότητα της νόησης είναι η ίδια η αυτοκινούμενη και αυτοδιαφοροποιούμενη σκέψη. Είναι η εσωτερικότητα της καθαρής έννοιας, η οποία αναπτύσσεται από τους ίδιους τους προσδιορισμούς της.
Η διανοητικότητα είναι ένα γίγνεσθαι, και καθόσον είναι τούτο το γίγνεσθαι, είναι λογικότητα!
Το λογικό δεν είναι η μηχανική μετάβαση από τη μία αφηρημένη σκέψη στην άλλη· είναι το γίγνεσθαι της νόησης καθώς αυτή παρακολουθεί το ίδιο το πράγμα να μεταβάλλεται και να επιστρέφει στον εαυτό του με εσωτερική αναγκαιότητα.
4. Το Έλλογο ως ο ρυθμός του οργανικού Όλου (§56)
Στην παράγραφο 56 συμπυκνώνεται ολόκληρη αυτή η πορεία:
«Η φύση αυτού που είναι συνίσταται στο να είναι, μέσα στο Είναι του, η Έννοιά του. Αυτή η φύση αποτελεί τη λογική αναγκαιότητα· αυτή μόνον είναι το Έλλογο και ο ρυθμός του οργανικού Όλου. Αυτή είναι η γνώση του περιεχομένου, στον ίδιο βαθμό που το περιεχόμενο είναι έννοια και ουσία.»
Τι και μόνο είναι το Έλλογο, παιδιά; Η εσωτερική αναγκαιότητα που ενυπάρχει στο να είναι ένα πράγμα, μέσα στο Είναι του, η Έννοιά του!
Οποιοδήποτε άλλο εξωτερικό κατασκεύασμα δεν είναι έλλογο. Το έλλογο είναι αυθεντικό μόνο όταν αποτελεί τον ρυθμό του οργανικού Όλου. Όχι ό,τι εκφέρουμε αυθαίρετα για το πράγμα ερήμην της ολότητάς του· όταν το πράγμα πραγματώνεται στην έννοιά του, τότε είναι λογικά αναγκαίο και ενταγμένο στον παλμό του Όλου.
Ο επιστημονικός νους βυθίζεται στο πράγμα έχοντας ως καθολική προϋπόθεση ότι το πράγμα κινείται, αλλάζει και αποκτά το περιεχόμενό του καθώς γίνεται αυτό που είναι. Αντίθετα, ο φορμαλιστικός νους αποφαίνεται για το τι υποτίθεται ότι είναι το πράγμα προτού καν αυτό εκδιπλωθεί και γίνει — γι' αυτό και αστοχεί.
5. Γνώση, νεωτερικότητα και πρακτικό πνεύμα
Από μια άποψη, το πνεύμα της νεωτερικότητας, που εκπροσωπούν από διαφορετικές αφετηρίες ο Μπέικον με το The Advancement of Learning, ο Γαλιλαίος και ο Ντεκάρτ, συνδέθηκε με την αρχή: «γνωρίζω τη φύση για να παρέμβω στη φύση» — μια εργαλειακή αντίληψη της γνώσης που διατηρείται μέχρι σήμερα.
Στη φιλοσοφική ερμηνεία που αναπτύσσουμε εδώ, ωστόσο, το «γνωρίζω» δεν συνεπάγεται υποχρεωτικά βίαιη εξωτερική επέμβαση. Το Πνεύμα, όταν φτάσει στην κατανόηση του περιεχομένου και ολοκληρώσει μια ορισμένη πορεία του, μπορεί να βρει την εσωτερική του γαλήνη — αναπαύεται μέσα στην αυτογνωσία του.
Αυτό δεν σημαίνει έλλειψη πρακτικότητας. Το αυθεντικό πρακτικό πνεύμα δεν ταυτίζει τη γνώση με την επιπόλαιη εξωτερική παρέμβαση· αναγνωρίζει πότε η κατανόηση του πράγματος απαιτεί να ακολουθήσουμε την εσωτερική του ανάπτυξη.
Για τον κοινό νου, γνώση και επέμβαση θεωρούνται μηχανικά ταυτόσημες· για τον ώριμο φιλοσοφικό νου, η βαθιά γνώση της αναγκαιότητας μπορεί να εκφραστεί ως συνειδητή, σεβαστική μη επέμβαση στη ροή του οργανικού Όλου.
6. Παιδαγωγική παρατήρηση: η δημιουργική κούραση της φιλοσοφίας
Μια παρατήρηση προς τους φοιτητές για τη μετάφραση. Έχετε στη διάθεσή σας δύο μήνες για τη μετάφραση των κειμένων. Μην αφήσετε την εργασία για την τελευταία εβδομάδα. Τα κείμενα είναι απαιτητικά. Οργανώστε τον χρόνο σας: ολοκληρώστε το πρώτο σχέδιο στον έναν μήνα και αξιοποιήστε τον υπόλοιπο χρόνο για γλωσσική και εννοιολογική λείανση, ώστε να παραδώσετε ένα άρτιο αποτέλεσμα.
Στη φιλοσοφία υπάρχει αναπόφευκτα μια περίοδος κούρασης. Καταλαβαίνεις όμως ότι φιλοσοφείς αυθεντικά όταν κουράζεσαι δημιουργικά: όταν, παρόλο που δυσκολεύεσαι να κατανοήσεις μια έννοια, αντιλαμβάνεσαι ότι αυτή η δυσκολία κρύβει ένα βαθύ, απελευθερωτικό νόημα.
Αν κοπιάσετε δημιουργικά τώρα, όσο σπουδάζετε, θα αποκτήσετε στέρεα κριτικά εργαλεία. Και τότε η μετέπειτα ζωή σας —είτε στη διδασκαλία είτε στις καθημερινές προκλήσεις— θα είναι ασύγκριτα πιο διαυγής, καθώς θα μπορείτε να ξεπερνάτε τις επιφανειακές αντιφάσεις και να κατανοείτε τα πράγματα στην ουσία τους.