1. Η επιστημονική μέθοδος και ο εσωτερικός της ρυθμός (§56–57)
Είχαμε σταματήσει στην παράγραφο 56 του Προλόγου της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, εξετάζοντας ένα ακόμη στοιχείο του χαρακτήρα του θεωρησιακού υποκειμένου, όπως το περιγράφει ο Χέγκελ. Το θεωρησιακό στοιχείο αντιδιαστέλλεται τόσο από τον φορμαλιστικό όσο και από τον κοινό νου, απηχώντας τη γνήσια επιστημονική μέθοδο.
Όπως μαθαίνουμε στην παράγραφο 57, η επιστημονική μέθοδος έχει δύο θεμελιώδη γνωρίσματα. Είναι αχώριστη από το περιεχόμενο: δεν στέκεται εξωτερικά απέναντι στο ενύπαρκτο περιεχόμενο του πράγματος. Και προσδιορίζει η ίδια τον ρυθμό της: ο ρυθμός της εκπορεύεται οργανικά από την ίδια την κίνηση του πράγματος και δεν της επιβάλλεται αυθαίρετα απ' έξω.
Για να κατανοήσουμε πώς η επιστημονική μέθοδος δίνει η ίδια τον ρυθμό στον εαυτό της, θα ανατρέξουμε στην παράγραφο 65. Εκεί θα διαπιστώσουμε ότι το αληθινά θεωρησιακό στοιχείο δεν είναι κάποια άμεση εσωτερική βεβαιότητα, αλλά η εκτεθειμένη και διαμεσολαβημένη διαλεκτική κίνηση της ίδιας της πρότασης.
2. Η διαλεκτική κίνηση της θεωρησιακής πρότασης (§65)
Στην πράξη, παρατηρεί ο Χέγκελ στην παράγραφο 65, ο μη θεωρησιακός στοχασμός έχει και αυτός το δικό του δίκαιο. Διαθέτει μια σχετική νομιμότητα ως τρόπος με τον οποίο λειτουργεί η ανθρώπινη σκέψη, τόσο ως παραστασιακός (κοινός) νους όσο και ως διασκεπτικός ή επιχειρηματολογικός νους. Το δίκαιο αυτό, ωστόσο, δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη όταν η θεωρησιακή πρόταση εμφανίζεται μόνο ως άμεση ταυτότητα και όχι ως αναπτυγμένη κίνηση.
Η άρση της παραδοσιακής μορφής της πρότασης δεν συντελείται απλώς και αμέσως μέσω ενός εξωτερικού περιεχομένου. Απεναντίας, πρέπει να εκφράζεται η αντιθετική κίνηση. Δεν αρκεί μια εσωτερική ανάσχεση· πρέπει να παρουσιάζεται η επάνοδος της Έννοιας στον εαυτό της. Αυτή η επιστροφή, η οποία παρακολουθεί το ενύπαρκτο περιεχόμενο του πράγματος, αποτελεί τη διαλεκτική κίνηση της ίδιας της πρότασης.
Ο ρυθμός της επιστημονικής μεθόδου συνδέεται με αυτήν ακριβώς τη διαλεκτική κίνηση του Λόγου. Μόνον αυτή είναι το πραγματικό θεωρησιακό στοιχείο. Συχνά διάφορες φιλοσοφικές εκθέσεις παραπέμπουν σε μια αφηρημένη εσωτερική εποπτεία που εξαντλείται στον εαυτό της, αποφεύγοντας τη συστηματική παρουσίαση της διαλεκτικής κίνησης. Έτσι όμως δεν αποδίδεται η αυθεντική φιλοσοφική κίνηση.
Η πρόταση οφείλει να εκφράζει το Αληθές, αλλά το Αληθές είναι ουσιαστικά το Υποκείμενο:
Το Αληθές ως Υποκείμενο είναι η διαλεκτική πορεία που γεννιέται αφ' εαυτής, προχωρεί πέρα από τον εαυτό της, διαμεσολαβείται μέσα από την ετερότητα και επιστρέφει στον εαυτό της.
Στον αντίποδα, στον φορμαλιστικό νου, η απόδειξη εκλαμβάνεται ως στατική, εξωτερική κατασκευή. Όταν όμως η απόδειξη αποκοπεί από τη διαλεκτική κίνηση, η ουσία της φιλοσοφικής απόδειξης χάνεται. Ο λόγος εγκλωβίζεται σε μια στείρα αυτοαναφορικότητα, χωρίς το ζωντανό «πάρε-δώσε», χωρίς την έξοδο προς το περιεχόμενο του πράγματος και την επιστροφή στον εαυτό του.
3. Ο μόχθος της Έννοιας έναντι του παραστασιακού νου (§58)
Στην παράγραφο 58 ο Χέγκελ τονίζει ότι η σπουδή της επιστήμης απαιτεί να επωμιστεί κανείς την επίπονη προσπάθεια, τον μόχθο της Έννοιας (die Anstrengung des Begriffs).
Η επιστήμη απαιτεί η προσοχή να συγκεντρώνεται στην Έννοια καθεαυτήν, στους καθαρούς προσδιορισμούς — όπως το καθ' εαυτό Είναι, το δι' εαυτό Είναι, η αυτοϊσότητα. Αυτές οι καθαρές αυτοκινήσεις είναι τόσο ζωντανές που θα μπορούσε κανείς να τις αποκαλέσει «ψυχές», αν η έννοιά τους δεν δήλωνε κάτι ακόμη ανώτερο.
Πώς αντιδρούν απέναντι σε αυτό ο κοινός, παραστασιακός νους και ο φορμαλιστικός νους; Για όσους έχουν συνηθίσει να σκέφτονται αποκλειστικά με παραστάσεις, εικόνες και συνειρμούς, η διακοπή αυτής της ροής από την Έννοια είναι εξαιρετικά φορτική, κουραστική και ενοχλητική.
Ξαφνικά ο κόσμος των αυθόρμητων νοερών εικόνων μας διαρρηγνύεται. Καλούμαστε να αναστείλουμε την αυτονόητη κυριαρχία των εικόνων και να ενεργοποιήσουμε τη λειτουργία της Έννοιας: να σκεφτούμε τη διαλεκτική κίνηση, τη βύθιση στο ενύπαρκτο περιεχόμενο του πράγματος και την επιστροφή της νόησης στον εαυτό της. Επειδή δεν έχουμε συνηθίσει σε τέτοια νοητική πειθαρχία, η απαίτηση της Έννοιας μάς φαίνεται αρχικά αφόρητα επίπονη.
Το ίδιο φορτική είναι η Έννοια και για τον διασκεπτικό στοχασμό, ο οποίος αρέσκεται να παρατάσσει περίτεχνα συλλογισμούς που στερούνται πραγματικού αντικρίσματος. Όταν εμφανίζεται η απαίτηση να εκφραστεί η ζωή του πράγματος, η δογματική ασφάλεια του φορμαλιστή κλονίζεται.
4. Υλικός στοχασμός και συμπτωματική συνείδηση
Η συνήθεια της σκέψης να απορροφάται ολοκληρωτικά από το υλικό των παραστάσεών της περιγράφεται στην §58 με τους όρους του υλικού στοχασμού και της συμπτωματικής ή ενδεχομενικής συνείδησης. Το «υλικό» εδώ δεν σημαίνει φιλοσοφικό υλισμό, αλλά την προσκόλληση της σκέψης στο υλικό των παραστάσεων.
Η συνείδηση αυτή είναι ενδεχομενική στον βαθμό που το περιεχόμενό της δεν οργανώνεται συνειδητά από την κίνηση της Έννοιας, αλλά αναδύεται συχνά τυχαία μέσα από συνειρμούς. Όταν λέμε, για παράδειγμα, «σε σκέφτηκα χθες», μια εικόνα μπορεί να έχει προκύψει ανεπιτήδευτα, χωρίς προηγούμενη συνειδητή απόφαση. Το καθημερινό παράδειγμα φωτίζει τη διαφορά ανάμεσα στη ροή των παραστάσεων και στον εννοιολογικά συγκροτημένο στοχασμό, χωρίς να σημαίνει ότι κάθε ανάμνηση ή σκέψη είναι μηχανική.
Ο παραστασιακός νους είναι βυθισμένος στην ύλη των παραστάσεών του και δυσκολεύεται να ανυψωθεί πέρα από αυτές, ώστε να συγκροτήσει μια εννοιολογική σχέση με το περιεχόμενο.
Αντίθετα, η διαλεκτική φιλοσοφική σκέψη είναι κίνηση αφ' εαυτής. Γνωρίζουμε ότι σκεφτόμαστε φιλοσοφικά και επιδιώκουμε να κατανοούμε γιατί σκεφτόμαστε με τον συγκεκριμένο τρόπο, διότι έχουμε αναλάβει συνειδητά τον μόχθο της Έννοιας και δεν αφηνόμαστε στην τύχη των παραστάσεων.
Χωρίς φιλοσοφική καλλιέργεια ο άνθρωπος κινδυνεύει να συγχέει την τυχαία ροή των εικόνων με τη γνώση. Ομοίως, στη φορμαλιστική επιχειρηματολογία ο νους αναφέρεται φαινομενικά σε πράγματα, αλλά στην ουσία μπορεί να ανασκοπεί μόνο τα προκατασκευασμένα του δόγματα.
Αυτό φαίνεται συχνά και στον δημόσιο λόγο. Μια εφημερίδα χαρακτηρίζεται «δεξιά» και μια άλλη «αριστερή». Μπορεί να αναφέρονται στο ίδιο γεγονός με διαφορετικό τρόπο. Η φιλοσοφική διερώτηση είναι αν αναμετρώνται με το ίδιο το γεγονός ή αν το χρησιμοποιούν μόνο ως αφορμή για να αναπαραγάγουν την ιδεολογική τους ταυτότητα. Δεν αρκεί, βέβαια, η πολιτική τους τοποθέτηση για να κρίνουμε ότι καμία δεν λέει την αλήθεια· αυτό απαιτεί έλεγχο του συγκεκριμένου περιεχομένου.
5. Η κενοδοξία του διασκεπτικού νου και η πολιτική της διάσταση
Η διασκεπτική επιχειρηματολογία, όταν αποδεσμεύεται από το πραγματικό περιεχόμενο, μετατρέπεται σε κενοδοξία (Eitelkeit) που επικρέμαται πάνω από το πράγμα.
Κενόδοξος, με αυτή τη φιλοσοφική σημασία, είναι εκείνος που εκφέρει λόγο για κάτι χωρίς να λέει ουσιαστικά τίποτε για την αλήθεια του. Ενδιαφέρεται κυρίως για τη «δόξα» του, για την αυτοεπιβεβαίωση της προσωπικής του γνώμης και πεποίθησης.
Αυτό που απαιτείται από την κενοδοξία είναι να παραιτηθεί από την αυθαίρετη αποδέσμευσή της. Αντί να δρα ως εξωτερικός αυθέντης του πράγματος, οφείλει να βυθιστεί μέσα στο περιεχόμενο και να αφήσει το πράγμα να κινηθεί σύμφωνα με τη δική του εσωτερική φύση.
Αυτή η παρατήρηση, ενώ ξεκινά ως αυστηρά γνωσιοθεωρητική, μπορεί να αποκτήσει και βαθύτατα πολιτική διάσταση.
Γιατί; Διότι ο λόγος που αρθρώνεται μέσα στο κοινωνικό σύνολο μπορεί να εκφράζει συμφέροντα, σχέσεις εξουσίας και προθέσεις ισχύος. Ο κενόδοξος νους δεν αποτυγχάνει απλώς γνωσιοθεωρητικά να γνωρίσει το πράγμα· μπορεί επίσης να προκαταλαμβάνει βίαια την κίνησή του, αρνούμενος να αναγνωρίσει την αυτονομία του και τη δυνατότητά του να αναπτυχθεί σύμφωνα με τη δική του εσωτερική αναγκαιότητα.
Ο λόγος δεν είναι πάντοτε ουδέτερος. Ακόμη και στην καθημερινή επικοινωνία, στις οικογενειακές ή διαπροσωπικές σχέσεις, όταν κάποιος εκφράζει μια αυθεντική εμπειρία και ο άλλος την απορρίπτει επιπόλαια με ένα υπεροπτικό «ε, δεν είναι και τίποτα σπουδαίο», παραμερίζει το ίδιο το περιεχόμενο της εμπειρίας και επιβάλλει την προκατάληψή του.
Εκεί ακριβώς γεννιέται η σύγκρουση: η κενοδοξία κατανοεί αποκλειστικά τον εαυτό της. Αρνείται να παρακολουθήσει το πράγμα, διότι μια τέτοια κίνηση θα απαιτούσε την εγκατάλειψη της αυτάρεσκης υποκειμενικότητάς της.
Αυτή είναι η αξίωση της φιλοσοφικής παιδείας: να αναστείλουμε την ανάγκη να επιβεβαιώνουμε πάντοτε τον εαυτό μας και να καταβάλουμε τον μόχθο που απαιτεί η ζωντανή κίνηση της Έννοιας.