1. Η αυθυπαρξία του πράγματος και η απάντηση στην αναλυτική παρερμηνεία
Όταν τίθεται το ζήτημα της αντικειμενικότητας στον Χέγκελ, συχνά διατυπώνεται η κατηγορία ότι ο φιλόσοφος υποκαθιστά την πραγματικότητα με έναν αυθαίρετο υποκειμενισμό. Πρόκειται για μια επιφανειακή ανάγνωση που συναντάται και σε ορισμένες κριτικές από την αναλυτική παράδοση, όταν δεν λαμβάνεται επαρκώς υπόψη η εσωτερική ανάπτυξη του εγελιανού κειμένου.
Στον Χέγκελ δεν έχει καθοριστική αξία η οποιαδήποτε προσωπική γνώμη — ούτε καν η δική του! Αυτό που πρωτίστως τον ενδιαφέρει είναι το ενύπαρκτο περιεχόμενο του πράγματος.
Όταν ένας στοχαστής αντιμάχεται την κενοδοξία της αυθαίρετης υποκειμενικότητας και επιζητεί ο φιλοσοφικός λόγος να απηχεί πιστά το ίδιο το πράγμα, δεν προκαθορίζει από ποια πολιτική ή ιδεολογική κατεύθυνση θα εκπορευθεί αυτός ο λόγος — ούτε αν θα προέρχεται «από τα δεξιά», «από τα αριστερά», όπως επιχείρησαν μεταγενέστερες αναγνώσεις του Χέγκελ, ή από το κέντρο.
Για να διασφαλίσει αυτή την αντικειμενικότητα, ο Χέγκελ αναπτύσσει τη θέση ότι το πράγμα πρέπει να γίνει κατανοητό στην εννοιολογική του ζωή:
Το πράγμα είναι πνεύμα.
Το πράγμα δεν έχει ανάγκη ούτε τον έναν ούτε τον άλλον φιλόσοφο για να υπάρξει. Εάν κάποιος φιλοδοξεί να εκφράσει το πνεύμα του πράγματος, οφείλει να αρθρώσει έναν λόγο που αναγνωρίζει την αυθυπαρξία του: μια έννοια η οποία είναι η έννοια του ίδιου του πράγματος, που ακολουθεί την ανάπτυξή του και την εσωτερική του αναγκαιότητα.
Ο Χέγκελ δεν αναφέρεται σε έναν επιμέρους, ιδιοτελή νου, αλλά στον θεωρησιακό στοχασμό (spekulatives Denken), ο οποίος επιχειρεί να συλλάβει την Έννοια ως εσωτερική κίνηση του περιεχομένου. Η γνωσιοθεωρητική διεκδίκηση είναι ότι το πράγμα δεν πρέπει να παραμορφώνεται από ένα εξωτερικά επιβεβλημένο σχήμα.
Ο πραγματικά επικίνδυνος φορμαλισμός είναι εκείνος που αποφαίνεται ex cathedra για το πράγμα, επιχειρεί να επιβάλει εκ των άνω έναν αφηρημένο λόγο και στο τέλος τον καθιστά αυθαίρετο θέσφατο. Τον κίνδυνο αυτό μπορούμε να τον αναγνωρίσουμε και σε θεωρίες δικαιωμάτων ή κανονιστικής ηθικής όταν αντιμετωπίζουν την πραγματικότητα αφ' υψηλού, χωρίς να εξετάζουν τις συγκεκριμένες συνθήκες στις οποίες αναφέρονται.
2. Η φορμαλιστική συνείδηση και η κατάταξη της φιλοσοφίας στις «ονειροπολήσεις» (§69)
Στην παράγραφο 69 του Προλόγου διαβάζουμε, σε ελληνική απόδοση του νοήματος:
«Τη στιγμή που η συνείδηση πασχίζει να απαλλαγεί από τη σύγχυση που της προκαλείται, περιπίπτει σε νέα σύγχυση και πιθανώς θα φτάσει να εκραγεί, υποστηρίζοντας ότι το ζήτημα έχει οριστικά έτσι και έτσι, ενώ όλα τα υπόλοιπα είναι σοφιστείες. Ένα σύνθημα του κοινού νου απέναντι στον καλλιεργημένο λόγο — όπως ακριβώς με την έκφραση “ονειροπολήσεις”, η φιλοσοφική αγνωσία χαρακτήρισε μια για πάντα τη φιλοσοφία.»
Ο χαρακτηρισμός της φιλοσοφίας ως «ονειροπόλησης» δεν είναι καινούργιος. Ο ίδιος ο Χέγκελ είχε ήδη επισημάνει τον τρόπο με τον οποίο ο κοινός νους αντιπαραθέτει την άμεση βεβαιότητά του στον καλλιεργημένο φιλοσοφικό λόγο.
Πριν απορρίψει κανείς, οφείλει πρώτα να διαβάσει και να κατανοήσει. Και τι μπορεί να απορρίψει κανείς απέναντι σε έναν φιλόσοφο που ενδιαφέρεται πρωτίστως για το ενύπαρκτο περιεχόμενο του πράγματος; Το πράγμα διαθέτει τη δική του ζωή, η οποία είναι ταυτόχρονα εννοιολογική κίνηση. Όσο δεν έχουμε κατακτήσει την αυθεντική έννοια του πράγματος, οφείλουμε να μην παρεμβαίνουμε παραμορφωτικά πάνω του.
3. Η ριζική απόρριψη του σχετικισμού
Ο Χέγκελ απορρίπτει την ιδέα ότι η αλήθεια εξαντλείται στις αυθαίρετες, αλληλοαναιρούμενες γνώμες των επιμέρους υποκειμένων.
Ο σχετικισμός, στην εκδοχή που εδώ επικρίνουμε, μετατρέπει την αλήθεια σε απλή συνάρτηση της προσωπικής άποψης. Ο διασκεπτικός, φορμαλιστικός νους μπορεί τότε να εκφέρει ό,τι επιθυμεί, χωρίς να υποχρεώνεται να ακολουθεί το ίδιο το πράγμα. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φιλοσοφική μορφή σχετικισμού ταυτίζεται με τον φορμαλισμό ούτε ότι αρνείται αναγκαστικά την ύπαρξη της πραγματικότητας.
Για τον Χέγκελ, αντίθετα, θεμέλιο είναι το ίδιο το πραγματικό στην εννοιολογική του ανάπτυξη. Όταν μιλά για την αντικειμενική έννοια και για το πνεύμα του πράγματος, επιχειρεί να υπερβεί την αυθαίρετη υποκειμενική σχετικοκρατία.
Ο φορμαλισμός μπορεί να τρέφει τη σχετικοκρατική αυθαιρεσία: αν πεις σε έναν φορμαλιστή «αφήνω το πράγμα να εκδηλώσει την ουσία του», μπορεί να σου προσάψει ότι «δεν έχεις άποψη», επειδή κατανοεί τη σκέψη μόνο ως επιβολή εξωτερικών γνωμών.
Η επαφή με το πραγματικό αποτελεί όρο εκ των ων ουκ άνευ στην εγελιανή φιλοσοφία. Όταν γίνεται λόγος για «Ιδέα» στον Χέγκελ, δεν εννοείται μια φυγή μακριά από την πραγματικότητα:
Η Ιδέα στον Χέγκελ είναι το ίδιο το Πράγμα στην εννοιολογική του ολοκλήρωση.
4. Η ψευδαίσθηση της άμεσης φιλοσοφικής κρίσης και ο «φυσικός λόγος» (§67)
Δεν υπάρχει αυτόματη επικράτηση του επιστημονικού νου έναντι του τυπικού. Ο ανθρώπινος νους εκκινεί συχνά μέσα από παραστάσεις, εικασίες και προκατασκευασμένα καλούπια. Για να μεταβεί στον επιστημονικό νου απαιτούνται κατάλληλη παιδεία και ουσιαστική συνάντηση με τη φιλοσοφία.
Στην παράγραφο 67 του Προλόγου ο Χέγκελ στηλιτεύει μια διαχρονική προκατάληψη:
«Ενώ ο καθένας αναγνωρίζει ότι, ακόμη κι αν διαθέτει μάτια και δάχτυλα και του δοθούν δέρμα και εργαλεία, δεν είναι σε θέση να κατασκευάσει παπούτσια χωρίς να κατέχει την ειδική τέχνη του υποδηματοποιού, εντούτοις όλοι θεωρούν ότι είναι ικανοί να φιλοσοφούν άμεσα και να εκφέρουν κρίσεις για τη φιλοσοφία, επειδή απλώς διαθέτουν το κριτήριο του φυσικού τους λόγου — σαν να μην είχαν στο πόδι τους και το μέτρο για το παπούτσι!»
Θεωρείται εσφαλμένα ότι η διατύπωση καθημερινών γνωμών στο πλαίσιο του «φυσικού λόγου» ισοδυναμεί με φιλοσοφία — λες και η τέχνη του υποδηματοποιού είναι δυσκολότερη από τη φιλοσοφική σκέψη!
Ο κοινός νους αρνείται συχνά να ακολουθήσει τη φιλοσοφική αυστηρότητα, διότι ταυτίζει την προσωπική του βεβαιότητα με τη γνώση. Όταν πλήττεις τον φορμαλισμό, πλήττεις και το αυτάρεσκο Εγώ που έχει ταυτιστεί με τα σχήματά του.
Εδώ η σκέψη προσλαμβάνει πολιτική διάσταση: ο φιλοσοφικός λόγος, μόλις εκφέρεται μέσα στον κοινωνικό χώρο, αποκτά πρακτικές συνέπειες. Ακόμη και η γνωσιοθεωρία μπορεί να είναι βαθύτατα πολιτική, επειδή ο τρόπος με τον οποίο συγκροτούμε τη γνώση επηρεάζει τη στάση και την πράξη μας απέναντι στον κόσμο.
5. Η διαλογιστική επιχειρηματολογία ως κενόδοξη ανασκόπηση (§59)
Στην παράγραφο 59 του Προλόγου ο Χέγκελ ανατέμνει τον μηχανισμό της διαλογιστικής επιχειρηματολογίας (räsonierendes Denken):
«Η διαλογιστική επιχειρηματολογία τηρεί μια αρνητική στάση απέναντι στο περιεχόμενο που συλλαμβάνει· γνωρίζει να το αναιρεί και να το εκμηδενίζει. Αυτή η επίγνωση είναι το απλώς αρνητικό, το έσχατο όριο που δεν χωρεί πέραν του εαυτού του προς ένα νέο περιεχόμενο. Είναι η ανασκόπηση μέσα στο κενό Εγώ — η κενοδοξία της γνώσης του. Τούτη η κενοδοξία δεν εκφράζει μόνον την κενότητα του περιεχομένου, αλλά και τη ματαιότητα της ίδιας της επίγνωσης, διότι είναι το αρνητικό που αδυνατεί να διακρίνει μέσα του το θετικό.»
Τι συμβαίνει στη φορμαλιστική σκέψη; Νομίζουμε ότι γνωρίζουμε κάτι καινούργιο, αλλά στην πραγματικότητα συναντούμε διαρκώς μόνο το κενό μας Εγώ! Αλλάζει η εξωτερική αφορμή, όμως το περιεχόμενο παραμένει αναφομοίωτο, διότι η σκέψη αρνείται το πράγμα χωρίς να ενσωματώνει την άρνησή του.
Φαντάζεται ότι, επειδή απορρίπτει εύκολα τα πάντα, είναι ανώτερη από μια πλούσια σε περιεχόμενο γνώση.
Αντίθετα, στον θεωρησιακό στοχασμό, το αρνητικό ανήκει στο ίδιο το περιεχόμενο. Η γνώση δεν αρνείται το πράγμα για να επιδείξει τον εαυτό της. Η έννοια γίνεται αληθινή έννοια μόνο όταν εκφράζει το ίδιο το πράγμα. Η άρνηση δεν είναι ένα εξωτερικό «όχι», αλλά ενδογενής προσδιορισμός της κίνησης του περιεχομένου.
Αυτό είναι το προσδιορισμένο αρνητικό (bestimmte Negation), το οποίο μπορεί να αναδειχθεί σε θετικό, πλούσιο περιεχόμενο.
6. Το Περιεχόμενο ως Ουσία και όχι ως Κατηγορούμενο του Υποκειμένου (§60)
Στην παράγραφο 60 διατυπώνεται μια κρίσιμη επισήμανση για τη φύση της φιλοσοφικής πρότασης:
«Το περιεχόμενο δεν είναι το καθολικό, το οποίο, ελεύθερο από το υποκείμενο, θα ταίριαζε σε πολλά άλλα. Στην πράξη, το περιεχόμενο δεν είναι πλέον ένα εξωτερικό κατηγορούμενο του υποκειμένου, αλλά η υπόσταση, η ουσία και η έννοια αυτού για το οποίο γίνεται λόγος.»
Ο φιλοσοφικός νους δεν είναι μια αφηρημένη διάνοια που διατυπώνει μια γενικόλογη πρόταση για να καλύψει επιφανειακά χίλια διαφορετικά φαινόμενα. Το περιεχόμενο μιας φιλοσοφικής κρίσης δεν είναι ένα τυχαίο κατηγορούμενο που αποδίδεται εξωτερικά σε ένα υποκείμενο, όπως σε μια συνηθισμένη γραμματική ή λογική απόδοση.
Δεν είναι αυτό που ο νους αυθαίρετα «κατηγορεί» ή προσάπτει στο πράγμα.
Είναι η ίδια η Υπόσταση, η ενδόμυχη Ουσία και η Έννοια αυτού για το οποίο γίνεται λόγος.
Εδώ επανέρχεται το πρόγραμμα του Προλόγου: η φιλοσοφία παύει να είναι εξωτερική ρητορική ή φορμαλιστικός ηθικισμός και διεκδικεί τη συγκρότησή της ως αυστηρής Επιστήμης της εμπειρίας της συνείδησης, όπου το Είναι και το Νοείν νοούνται μέσα στη ζωντανή κίνηση του οργανικού Όλου.