1. Η φιλοσοφική πρόταση: Το κατηγορούμενο ως ουσία του υποκειμένου (§60)
«Το πραγματικό είναι το καθολικό»: πρόκειται για μια χαρακτηριστική πρόταση με την οποία μπορούμε να φωτίσουμε την εγελιανή φιλοσοφία.
Στην πρόταση αυτή, το «πραγματικό» λειτουργεί γραμματικά ως υποκείμενο και το «καθολικό» ως κατηγορούμενο. Εάν, όμως, ο φορμαλιστικός νους αντιληφθεί το κατηγορούμενο ως έναν εξωτερικό προσδιορισμό που αποδίδεται αυθαίρετα στο υποκείμενο, θα χάσει την εσωτερική σχέση που επιχειρεί να εκφράσει η φιλοσοφική πρόταση.
Ο Χέγκελ τονίζει ακριβώς το αντίθετο:
Το καθολικό δεν πρέπει να έχει απλώς τη συμβατική σημασία ενός εξωτερικού κατηγορουμένου, σαν να μας ενδιέφερε απλώς να προβούμε σε μια τυπική δήλωση. Το κατηγορούμενο οφείλει να εκφράζει την ουσία του πραγματικού.
Το σύνηθες λάθος όσων ασκούν επιφανειακή κριτική στον Χέγκελ —αλλά και στη φιλοσοφία γενικότερα— είναι να θεωρούν ότι ο στοχαστής αρκείται σε μια αυθαίρετη διακήρυξη και «αν πιάσει, έπιασε». Όχι! Η φιλοσοφία δεν εξαντλείται στο επίπεδο των τυπικών προτάσεων της γραμματικής, όπου ένα τυχαίο κατηγορούμενο αποδίδεται σε ένα υποκείμενο και θα μπορούσε με την ίδια ευκολία να αντικατασταθεί από οποιοδήποτε άλλο.
Αν η φιλοσοφία έκανε ό,τι κάνει ο κοινός νους μέσω της συμβατικής γλώσσας —μια απλή απόδοση κατηγορουμένων σε υποκείμενα—, τότε ποια θα ήταν η διαφορά της από οποιαδήποτε άλλη σκέψη;
Στον ποιητικό λόγο, για παράδειγμα, ο Ανδρέας Εμπειρίκος γράφει: «Η ποίησις είναι ανάπτυξις στίλβοντος ποδηλάτου». Η υπερρεαλιστική εικόνα υπακούει στη δική της ποιητική αναγκαιότητα και δεν μπορεί να αξιολογηθεί με τους όρους μιας φιλοσοφικής απόδειξης. Η αντιπαραβολή αυτή δεν μειώνει την ποίηση· υπογραμμίζει τη διαφορά του τρόπου με τον οποίο κάθε μορφή λόγου συγκροτεί το νόημά της.
Στη φιλοσοφία οι προτάσεις οφείλουν να αντλούν το περιεχόμενό τους από το ίδιο το πράγμα και να απηχούν την εσωτερική του ουσία. Όταν κάποιος δεν αναλαμβάνει αυτή τη δέσμευση, δεν ασκεί τη θεωρησιακή φιλοσοφία με την εγελιανή έννοια.
Γι' αυτό στη φιλοσοφία δεν παπαγαλίζουμε αξιώματα. Αν σας μάθαινα απλώς ότι «κατά τον Χέγκελ το πραγματικό είναι το καθολικό», αυτό θα ήταν μια κενή δήλωση ανάμεσα σε άλλες, χωρίς ουσιαστικό γνωσιοθεωρητικό βάρος στη συνείδησή σας. Το ουσιώδες είναι να ελέγχουμε αν και κατά πόσον το κατηγορούμενο εκφράζει την αντικειμενική αλήθεια του πράγματος.
2. Το κριτήριο της αλήθειας εντός της ίδιας της συνείδησης (§84–85, Εισαγωγή)
Πώς αίρεται η εκκρεμότητα της βεβαιότητας; Ποιος κρίνει αν η γνώση μας είναι αληθής;
Στην παράγραφο 84 της Εισαγωγής στη Φαινομενολογία του Πνεύματος, ο Χέγκελ απαντά:
«Σε αυτό το οποίο η συνείδηση χαρακτηρίζει στο εσωτερικό του εαυτού της ως το καθεαυτό ή το αληθές, έχουμε το κριτήριο που η ίδια θεσπίζει για να εκτιμήσει τη γνώση της. Αν ορίσουμε τη γνώση ως την Έννοια, και την ουσία ή το αληθές ως το Ον ή το Αντικείμενο, τότε η εξέταση συνίσταται στο να δούμε αν η έννοια αντιστοιχεί στο αντικείμενο. Αν όμως ορίσουμε την ουσία ή το καθεαυτό του αντικειμένου ως την Έννοια, και παράλληλα εννοούμε με το αντικείμενο την ίδια την έννοια ως αντικείμενο, δηλαδή όπως αυτή υπάρχει για ένα άλλο, τότε η εξέταση συνίσταται στο να δούμε αν το αντικείμενο αντιστοιχεί στην έννοιά του.»
Οι δύο διατυπώσεις φωτίζουν διαφορετικές όψεις της ίδιας δοκιμασίας. Στην πρώτη περίπτωση εξετάζεται η αντιστοιχία της γνώσης προς το αντικείμενο· στη δεύτερη, η αντιστοιχία του αντικειμένου, όπως εμφανίζεται στη συνείδηση, προς το καθεαυτό που η ίδια η συνείδηση θέτει ως αληθές.
Η παράδοση αυτή μας επιτρέπει να συγκρίνουμε το εγελιανό εγχείρημα με την παραδοσιακή προβληματική της αντιστοιχίας γνώσης και πράγματος (adaequatio intellectus et rei), χωρίς να ταυτίζουμε απλουστευτικά τη φιλοσοφία του Σπινόζα με έναν εξωτερικό και στατικό έλεγχο.
Το κρίσιμο σημείο είναι ότι το κριτήριο και το αντικείμενο της εξέτασης εμφανίζονται μέσα στην ίδια τη συνείδηση. Η συνείδηση διακρίνει αυτό που γνωρίζει από εκείνο που θεωρεί αληθινό· και η διάκριση αυτή δίνει το έδαφος της εξέτασής της.
Η Έννοια και το Αντικείμενο δεν αποτελούν εδώ δύο αδιάφορα, εξωτερικά μεταξύ τους στοιχεία. Η εξέτασή τους είναι μέρος της εμπειρίας που πραγματοποιεί η ίδια η συνείδηση.
Και στην παράγραφο 85 διατυπώνεται το συμπέρασμα:
«Εμείς όχι μόνο δεν έχουμε να συνεισφέρουμε τίποτα ως εξωτερικό κριτήριο, αλλά απαλλασσόμαστε και από τον κόπο να συγκρίνουμε τα εν λόγω στοιχεία και να τα υποβάλλουμε σε μια εξέταση με τη στενή έννοια. Έτσι, εφόσον η συνείδηση εξετάζει τον ίδιο της τον εαυτό, δεν απομένει σε εμάς άλλο από το να είμαστε θεατές αυτού που συντελείται.»
Δεν χρειάζεται να εφεύρουμε αυθαίρετα, εξωτερικά κριτήρια ή να επιβάλουμε τις προσωπικές μας ιδέες. Οφείλουμε να αφήσουμε τις προκαταλήψεις κατά μέρος και να παρακολουθήσουμε τον τρόπο με τον οποίο η συνείδηση διαπιστώνει, μέσα από την εμπειρία της, την επάρκεια ή την ανεπάρκεια των ίδιων της των βεβαιοτήτων.
Η συνείδηση είναι ταυτόχρονα συνείδηση του αντικειμένου και συνείδηση του εαυτού της: συνείδηση εκείνου που θεωρεί ως αληθές και συνείδηση της γνώσης της γι' αυτό το αληθές. Εφόσον το κοινό έδαφος είναι η ίδια η συνείδηση, η ίδια πραγματοποιεί τη σύγκριση. Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η υποκειμενική αίσθηση βεβαιότητας αρκεί για να εγγυηθεί την αλήθεια· η βεβαιότητα μπορεί να διαψευστεί από την ίδια την εμπειρία της συνείδησης.
Θυμηθείτε εδώ και τη θέση του Σπινόζα ότι όποιος έχει μια αληθινή ιδέα γνωρίζει συγχρόνως πως την έχει. Και ο Χέγκελ αποδίδει στον σπινοζισμό μια καίρια θέση στην ιστορία της φιλοσοφίας. Αλλά η συγκεκριμένη κίνηση της εγελιανής συνείδησης πρέπει να εξεταστεί στο δικό της φιλοσοφικό πλαίσιο.
3. Το πρώτο στάδιο της γνώσης: Η αισθητήρια βεβαιότητα (§90–91)
Αφού θεμελιώσαμε τη συνείδηση ως το κοινό έδαφος συνάντησης του αντικειμένου και της γνώσης του, εισερχόμαστε στην ανάλυση των σταδίων από τα οποία διέρχεται η συνείδηση.
Ποιο είναι το πρώτο, άμεσο στάδιο της γνώσης; Η αισθητήρια βεβαιότητα (die sinnliche Gewissheit).
Όσο κι αν θεωρούμε αυτονόητο το περιεχόμενό της, η διεξοδική ανάλυση του Χέγκελ, από την παράγραφο 90 και εξής, αποδεικνύει ότι η συνήθης αντίληψη που έχουμε γι' αυτήν είναι εξαιρετικά πρόχειρη.
Στην §90 εισάγεται η εξέταση της άμεσης γνώσης, η οποία θεωρεί πως συλλαμβάνει το αντικείμενο ακριβώς όπως αυτό της δίνεται, χωρίς διαμεσολάβηση. Στην επόμενη παράγραφο, την §91, εμφανίζεται η κρίσιμη διατύπωση για τον υποτιθέμενο πλούτο της:
«Το συγκεκριμένο περιεχόμενο της αισθητήριας βεβαιότητας την κάνει να εμφανίζεται εκ πρώτης όψεως ως η πιο πλούσια γνώση — μάλιστα ως μια γνώση απείρου πλούτου, για τον οποίο δεν μπορούμε να βρούμε κανένα όριο, είτε διατρέξουμε τον χώρο και τον χρόνο όπου αυτή εκτείνεται, είτε αποσπάσουμε ένα τμήμα από αυτή την αφθονία και, διαιρώντας το, εισχωρήσουμε σε αυτό.»
Γιατί μας φαίνεται αρχικά ως η πιο πλούσια γνώση; Διότι συνδέεται άμεσα με το πλήθος των αισθητηριακών δεδομένων και την αδιάκοπη εναλλαγή τους στον χώρο και στον χρόνο. Εμφανίζεται σαν να διαθέτει ανεξάντλητο συγκεκριμένο περιεχόμενο.
Προσέξτε όμως το διαλεκτικό παράδοξο: η αισθητήρια βεβαιότητα, ενώ εμφανίζεται ως η πιο πλούσια και αληθινή γνώση, αποκαλύπτεται στην ίδια την εξέτασή της ως η φτωχότερη και πιο αφηρημένη μορφή αλήθειας.
Το φαινομενικά ανεξάντλητο άμεσο βίωμα δεν έχει ακόμη συλλάβει τους προσδιορισμούς που θα του επέτρεπαν να εκφράσει τι είναι το αντικείμενό του. Στο πρώτο αυτό επίπεδο, το μόνο που μπορεί να δηλώσει είναι ότι το πράγμα είναι.
Καθώς η ανάλυση προχωρεί, η αισθητήρια βεβαιότητα θα επιχειρήσει να εκφράσει το συγκεκριμένο «Αυτό», το «Εδώ» και το «Τώρα». Τότε θα φανεί ότι οι εκφράσεις με τις οποίες θέλει να συλλάβει το απολύτως ενικό έχουν ήδη έναν καθολικό χαρακτήρα.
Έτσι αρχίζει η πορεία της συνείδησης: η άμεση βεβαιότητα, στην προσπάθειά της να εκφράσει την αλήθεια της, οδηγείται πέρα από όσα αρχικά ισχυριζόταν ότι γνώριζε.