1. Η ψευδαίσθηση της αμεσότητας και η ανάδυση του Καθολικού (§§95–97)
Βρισκόμαστε στον δρόμο όπου ο Χέγκελ επιχειρεί να αποσαφηνίσει τι πραγματικά σημαίνει η άμεση βεβαιότητα των αισθήσεων. Το εγχείρημα εντάσσεται στη γενικότερη προσπάθεια διασφάλισης της εγκυρότητας της νόησης.
Αν εκκινεί από τις αισθήσεις και την αισθητήρια βεβαιότητα, το κάνει επειδή η διά των αισθήσεων επίγνωση εμφανίζεται ως η αμεσότερη δυνατή —και γι' αυτό ως η πιο βέβαιη και σαφής. Όμως η εμβάθυνση στο αισθητηριακό «νομίζειν» (meinen) αποκαλύπτει ότι αυτό που η συνείδηση κατορθώνει να εκφράσει δεν είναι το απολύτως ενικό, αλλά το Καθολικό.
Το εκάστοτε συγκεκριμένο πράγμα γίνεται αφορμή για να εξεταστούν οι γενικοί προσδιορισμοί στους οποίους καταφεύγει η αισθητήρια βεβαιότητα: το Τώρα, το Εδώ και, στη συνέχεια, το Εγώ. Η σταθερότητα αυτών των εκφράσεων, παρά τη μεταβολή των αισθητών περιεχομένων, φανερώνει τον καθολικό χαρακτήρα τους. Ήδη η διάψευση της αξίωσης ότι η αίσθηση γνωρίζει άμεσα το ενικό αποτελεί αποφασιστικό βήμα στην εμπειρία της συνείδησης.
Στην παράγραφο 95 ο Χέγκελ θέτει το ερώτημα «Τι είναι το Τώρα;» και δοκιμάζει την απάντηση: «Το Τώρα είναι νύχτα». Αν αυτή η διατύπωση καταγραφεί και επανεξεταστεί το μεσημέρι, η υποτιθέμενη αμετάβλητη αλήθεια θα έχει διαψευστεί. Στην παράγραφο 96 αναδεικνύεται το αποτέλεσμα: το Τώρα παραμένει Τώρα, παρότι δεν είναι πια νύχτα αλλά ημέρα. Άρα δεν είναι η καθαρή αμεσότητα που ισχυριζόταν η αισθητήρια βεβαιότητα, αλλά κάτι διαμεσολαβημένο από την άρνηση του εκάστοτε προσδιορισμένου περιεχομένου.
Μια τέτοια απλή οντότητα, η οποία υφίσταται μέσω της άρνησης —δεν είναι ούτε τούτο ούτε εκείνο, αλλά ένα «μη-τούτο» και μπορεί, με την ίδια αδιαφορία, να είναι τούτο ή εκείνο— ονομάζεται Καθολικό.
Αυτό το Καθολικό αποδεικνύεται ότι αποτελεί την αλήθεια της αισθητήριας βεβαιότητας, μολονότι η ίδια νόμιζε αρχικά ότι κατείχε την αλήθεια ενός απολύτως ενικού αισθητού δεδομένου.
Στην παράγραφο 97 το πρόβλημα αποκτά γλωσσική μορφή. Όταν λέμε «Αυτό», εκφράζουμε το καθολικό «Αυτό»· όταν λέμε «Είναι», εκφράζουμε το Είναι εν γένει. Με την προσωπική μας αίσθηση νομίζουμε ότι αναφερόμαστε στο απολύτως ενικό, αλλά οι εκφράσεις μας έχουν καθολική ισχύ. Η γλώσσα αποδεικνύεται, με αυτή την έννοια, αληθέστερη από την άμεση γνώμη μας: μέσα της εκφέρουμε το καθολικό, ακόμη και όταν σκοπεύουμε να κατονομάσουμε μόνο το συγκεκριμένο.
Δεν πρόκειται για τη θέση ότι κάθε γλωσσική αναφορά σε ένα μεμονωμένο πράγμα είναι αδύνατη. Πρόκειται για την αναίρεση της αξίωσης της καθαρής αμεσότητας να εκφράσει, χωρίς κανέναν καθολικό προσδιορισμό, το αισθητό που εννοεί.
2. Η διάψευση του «Εδώ» και η σταθερότητα του πλαισίου (§98)
Το ίδιο διαδραματίζεται με τη χωρική μορφή του «Αυτό»: το Εδώ.
Ας πάρουμε το κλασικό παράδειγμα του Χέγκελ: «Το Εδώ είναι ένα δέντρο». Αν στρέψω το βλέμμα μου αλλού, αυτή η πρόσκαιρη βεβαιότητα αντιστρέφεται: «Το Εδώ δεν είναι ένα δέντρο, αλλά ένα σπίτι». Το Εδώ, όμως, δεν καταστρέφεται όταν αλλάζει το περιεχόμενό του. Παραμένει Εδώ, αδιάφορο για το αν δηλώνει δέντρο, σπίτι ή κάτι άλλο.
Το αισθητό περιεχόμενο μεταβάλλεται, αλλά ο δεικτικός προσδιορισμός παραμένει διαθέσιμος για διαφορετικά περιεχόμενα. Εδώ ακριβώς βρίσκεται το διαλεκτικό νόημα: το Εδώ, όπως και το Τώρα, αναδεικνύεται σε διαμεσολαβημένη απλότητα και καθολικότητα.
Σκεφτείτε την καθημερινή εμπειρία μιας αίθουσας διδασκαλίας. Παρά τη μεταβολή των ανθρώπων, των αντικειμένων και των περιστάσεων, συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε το «Εδώ» και το «Τώρα», καθώς και το «Εγώ» της εκάστοτε συνείδησης. Το παράδειγμα αυτό βοηθά να κατανοήσουμε τη σταθερότητα των δεικτικών μορφών, όχι την αμεταβλητότητα ενός φυσικού χώρου ή ενός εμπειρικού προσώπου.
3. Η διαλεκτική αντιστροφή: από το Αντικείμενο στο Υποκείμενο (§100)
Στην παράγραφο 100 συντελείται μια θεμελιώδης διαλεκτική αντιστροφή.
Το αντικείμενο, το οποίο αρχικά θεωρούνταν το ουσιώδες στοιχείο της αισθητήριας βεβαιότητας, αποδεικνύεται τώρα μη ουσιώδες για την αρχική αξίωση αυτής της μορφής γνώσης. Η καθολικότητα στην οποία κατέληξε δεν είναι το άμεσο, απολύτως ενικό αντικείμενο που η αισθητήρια βεβαιότητα νόμιζε ότι γνώριζε.
Η βεβαιότητα μετατοπίζεται έτσι προς τον απέναντι πόλο, το υποκείμενο της γνώσης, το «Εγώ», που προηγουμένως λογιζόταν ως δευτερεύον. Η αισθητήρια βεβαιότητα επιχειρεί τώρα να στηριχθεί στη δική μου άμεση πράξη του βλέπειν και του ακούειν: το αντικείμενο είναι «δικό μου» αντικείμενο, επειδή εγώ το γνωρίζω.
Αυτή όμως δεν είναι η τελική θέση του Χέγκελ. Είναι μια νέα δοκιμαζόμενη αξίωση της αισθητήριας βεβαιότητας, της οποίας η ανεπάρκεια θα αποκαλυφθεί στη συνέχεια.
Η μετάβαση θυμίζει ορισμένα ερωτήματα του βρετανικού εμπειρισμού. Στον Τζορτζ Μπέρκλεϋ, το esse est percipi αποδίδει το είναι των αισθητών πραγμάτων στο να γίνονται αντιληπτά· και ο Θεός εξασφαλίζει στο σύστημά του τη συνέχεια της αντιληπτικής τάξης ακόμη και όταν δεν αντιλαμβάνεται ένα πράγμα ο άνθρωπος. Ο Ντέιβιντ Χιουμ εξετάζει με διαφορετικό τρόπο τις εντυπώσεις και τις ιδέες. Ο Χέγκελ, εντούτοις, δεν επαναλαμβάνει απλώς τη θέση του Μπέρκλεϋ. Εξετάζει πώς η ίδια η βεβαιότητα, καθώς μεταθέτει την αλήθεια από το αντικείμενο στο «Εγώ», εισέρχεται σε μια νέα αντίφαση.
4. Η αντανακλαστική κίνηση της αντίληψης και το παράδειγμα του ηχοεντοπισμού
Όταν εξετάζουμε αυτό το στάδιο, μπορούμε να σκεφτούμε τη γνωστική μας σχέση με το αντικείμενο όχι ως απλή παθητική υποδοχή δεδομένων, αλλά ως δραστηριότητα στην οποία εμπλέκεται το υποκείμενο.
Σκεφτείτε τον τρόπο με τον οποίο προσανατολίζονται στον χώρο οι νυχτερίδες. Εκπέμπουν ηχητικά κύματα, τα οποία ανακλώνται στα εμπόδια και επιστρέφουν. Μέσω της ηχούς προσδιορίζουν την απόσταση και τη θέση αντικειμένων σε σχέση με τις ίδιες.
Αν η νυχτερίδα δεν εξέπεμπε τον ήχο, το εμπόδιο θα εξακολουθούσε να υπάρχει, αλλά δεν θα καθίστατο αντιληπτό μέσω του συγκεκριμένου μηχανισμού ηχοεντοπισμού. Η διάκριση είναι κρίσιμη: άλλο η ύπαρξη του αντικειμένου και άλλο η πρόσβασή μας σε αυτό με μια ορισμένη γνωστική ή αισθητηριακή διαδικασία.
Το παράδειγμα λειτουργεί ως αναλογία, όχι ως φυσιολογική εξήγηση της εγελιανής διαλεκτικής. Μας βοηθά να αντιληφθούμε τον ενεργό ρόλο του γνωρίζοντος στην προσέγγιση του πράγματος, χωρίς να σημαίνει ότι το πράγμα παράγεται αυθαίρετα από τις αισθήσεις.
5. Η δύναμη της αλήθειας μέσα στο «Εγώ» (§101)
Στην παράγραφο 101 ο Χέγκελ συνοψίζει τη μετατόπιση που μόλις συντελέστηκε:
«Η δύναμη της αλήθειας της αισθητήριας βεβαιότητας βρίσκεται τώρα μέσα στο Εγώ, στην αμεσότητα του δικού μου βλέπειν, του δικού μου ακούειν κ.ο.κ. Η εξαφάνιση του ενικού Τώρα και Εδώ —που υποτίθεται ότι ανήκει στα πράγματα— αποτρέπεται από το γεγονός ότι εγώ τα συγκρατώ.»
«Το Τώρα είναι ημέρα επειδή εγώ τη βλέπω». «Το Εδώ είναι ένα δέντρο επειδή εγώ το βλέπω».
Εγώ ως συγκεκριμένο υποκείμενο διατείνομαι ότι «το Εδώ είναι ένα δέντρο». Αν όμως ένα άλλο Εγώ κοιτάξει προς άλλη κατεύθυνση, θα διαβεβαιώσει ότι «το Εδώ είναι ένα σπίτι». Και οι δύο βεβαιότητες έχουν την ίδια επίκληση της άμεσης θέασης, αλλά η μία αναιρεί την άλλη.
Αυτό είναι το καθοριστικό σημείο: η μεταφορά της βεβαιότητας στο ατομικό Εγώ δεν την απαλλάσσει από την αντίφαση. Το «Εγώ» που φαίνεται απολύτως ενικό αποδεικνύεται εξίσου αντικαταστάσιμο από ένα άλλο Εγώ.
Σκεφτείτε και ένα καθημερινό παράδειγμα. Μπορεί να κοιτάζετε τον εαυτό σας στον καθρέφτη και να τον θεωρείτε όμορφο, ενώ κάποιο άλλο πρόσωπο να διατυπώνει διαφορετική αισθητική κρίση. Πρόκειται για το ίδιο φυσικό πρόσωπο, αλλά για διαφορετικές αξιολογήσεις. Το παράδειγμα δείχνει τη διαφοροποίηση των υποκειμενικών κρίσεων, όχι ότι η αισθητική αξιολόγηση και η εγελιανή ανάλυση των δεικτικών όρων είναι το ίδιο φιλοσοφικό πρόβλημα.
Η αισθητήρια βεβαιότητα, λοιπόν, δεν βρίσκει την ακλόνητη αλήθεια της ούτε στο άμεσο αντικείμενο ούτε στην αμεσότητα του μεμονωμένου υποκειμένου. Η ίδια η εμπειρία της την αναγκάζει να υπερβεί την αρχική της αξίωση και να αναζητήσει μια βαθύτερη μορφή γνώσης.