1. Το «Εγώ» ως καθολικός παρονομαστής και η αδιαφορία της αίσθησης (§102)
Στην παράγραφο 102 της Φαινομενολογίας του Πνεύματος ο Χέγκελ προχωρεί στην ανατομία της ίδιας της υποκειμενικής έκφρασης:
«Όταν λέγω: “αυτό το Εδώ”, “αυτό το Τώρα” ή “ένα ενικό Είναι”, λέγω όλα τα Αυτά, όλα τα Εδώ, τα Τώρα, τα ενικά Είναι. Ομοίως, όταν λέγω “Εγώ”, αυτό το ενικό Εγώ, λέγω εν γένει όλα τα Εγώ. Ο καθένας είναι αυτό που εγώ λέγω: ένα “Εγώ”, αυτό το ενικό Εγώ.»
Τι σημαίνει αυτό στην πράξη; Σημαίνει ότι όλοι είναι ένα «Εγώ», ακριβώς επειδή ο καθένας λέει για τον εαυτό του «Εγώ»! Έτσι, ενώ όλοι χρησιμοποιούν την ίδια λέξη, ο καθένας είναι ένα διαφορετικό πρόσωπο. Το κοινό στοιχείο είναι η καθολικότητα του δεικτικού όρου «Εγώ», που μπορεί να χρησιμοποιηθεί από κάθε επιμέρους υποκείμενο.
Το «Εγώ» παραμένει ως καθολικός παρονομαστής όταν αισθάνεται — όταν βλέπει ή ακούει. Το «βλέπειν» του δεν είναι αποκλειστικά δεμένο με ένα συγκεκριμένο δέντρο ή ένα σπίτι. Είναι ένα απλό «βλέπειν», το οποίο διαμεσολαβείται από την άρνηση του εκάστοτε αντικειμένου, αλλά παραμένει εξίσου απλό και αδιάφορο απέναντι στο αν αυτό που αντικρίζουμε είναι δέντρο ή σπίτι.
Κρατήστε αυτή την έννοια της αδιαφορίας (Gleichgültigkeit). Δεν σημαίνει ψυχολογική αδιαφορία, απουσία ενδιαφέροντος ή συγκίνησης. Σημαίνει ότι η καθολικότητα του «Εγώ» και του «βλέπειν» δεν εξαντλείται στο μοναδικό, ορισμένο πράγμα που εμφανίζεται κάθε φορά. Αν δεν βλέπω αυτό το δέντρο, μπορώ να βλέπω ένα άλλο ή ένα κτήριο παραπέρα.
Το ίδιο το «Εγώ» που επικαλείται η αισθητήρια βεβαιότητα αποδεικνύεται έτσι καθολικό. Ενώ η συνείδηση εννοεί το απολύτως δικό της, ενικό Εγώ, η λέξη με την οποία το εκφράζει μπορεί να δηλώνει όλα τα Εγώ. Αυτό είναι το επόμενο όριο της αξίωσης για καθαρά άμεση, αδιαμεσολάβητη γνώση.
2. Η υπέρβαση των πλευρών και το Όλον της αισθητήριας βεβαιότητας (§103)
Επομένως, η αληθινή ουσία της αισθητήριας βεβαιότητας δεν εντοπίζεται ούτε αποκλειστικά στο αντικείμενο ούτε αποκλειστικά στο «Εγώ». Η αμεσότητά της δεν ανήκει σε καμία από τις δύο πλευρές μεμονωμένα. Και στις δύο περιπτώσεις, αυτό που υποκειμενικά «νομίζω» (meinen) αποδεικνύεται μη ουσιώδες, επειδή τόσο το αντικείμενο όσο και το Εγώ αποκαλύπτονται ως καθολικά, μέσα στα οποία δεν μπορεί να διατηρηθεί το απολύτως ενικό «Εδώ», «Τώρα» ή «Εγώ» που εννοώ.
Όπως διαβάζουμε στην παράγραφο 103:
«Η αισθητήρια βεβαιότητα μαθαίνει εξ εμπειρίας ότι η ουσία της δεν βρίσκεται ούτε στο αντικείμενο ούτε στο Εγώ και ότι η αμεσότητά της δεν είναι αμεσότητα ούτε του ενός ούτε του άλλου. Φτάνουμε έτσι στο σημείο να θέτουμε το Όλον της ίδιας της αισθητήριας βεβαιότητας ως την ουσία της και όχι πλέον μία μόνον από τις πλευρές της.»
Η ουσία αναζητείται πλέον στο Όλον της σχέσης! Το αντικείμενο μπορεί να εμφανίζεται κάθε φορά ως άλλο, ενώ και το «Εγώ» που αναφέρεται στο αντικείμενο δεν μπορεί να θεμελιώσει την αλήθεια στη δική του αποκλειστική αμεσότητα.
Η αισθητήρια βεβαιότητα προσπαθεί τώρα να διατηρήσει τον εαυτό της ως μία άμεση ενότητα, στην οποία δεν χωρίζονται πια μονομερώς το υποκείμενο και το αντικείμενο. Πρόκειται όμως για νέα θέση που θα υποβληθεί σε δοκιμασία, όχι για οριστική λύση της εγελιανής διερεύνησης.
3. Η καθολική εμπειρία και η συνεχής αναίρεση των ισχυρισμών (§109)
Στην παράγραφο 109 ο Χέγκελ διευκρινίζει:
«Η αλήθεια αυτού του αισθητού για τη συνείδηση οφείλει να είναι καθολική εμπειρία· αλλά το αντίθετο μάλλον αποτελεί την καθολική εμπειρία. Κάθε συνείδηση αναιρεί η ίδια εκ νέου μια τέτοια αλήθεια, όπως “το Εδώ είναι ένα δέντρο” ή “το Τώρα είναι μεσημέρι”, και αποφαίνεται το αντίθετο: “το Εδώ δεν είναι ένα δέντρο, αλλά ένα σπίτι”. Κατά τον ίδιο τρόπο, αναιρεί αμέσως και τον δεύτερο ισχυρισμό, ο οποίος ακύρωσε τον πρώτο.»
Η συνείδηση αποκτά καθολική εμπειρία ακριβώς όταν αναγκάζεται να αναγνωρίσει ότι το «Αυτό» δεν εξαντλείται ούτε στο δέντρο ούτε στο σπίτι. Καθεμιά από τις αισθητές ταυτοποιήσεις μπορεί να αναιρεθεί, ενώ ο καθολικός προσδιορισμός εξακολουθεί να λειτουργεί.
Αυτό που η συνείδηση διδάσκεται εμπειρικά είναι εκείνο που αναδεικνύει η διαλεκτική ανάλυση:
Το «Αυτό» είναι ένα Καθολικό — το αντίθετο από την αρχική αξίωση ότι η άμεση αίσθηση κατέχει μια απόλυτη, ενική και αμετάβλητη αλήθεια.
Η κριτική αυτή δεν σημαίνει ότι ο Χέγκελ αρνείται την ύπαρξη δέντρων και σπιτιών. Αφορά την ανεπάρκεια της αισθητήριας βεβαιότητας να θεμελιώσει την αλήθεια τους αποκλειστικά στην άμεση υπόδειξη.
4. Η ψευδαίσθηση της ρεαλιστικής κατοχής και τα παραδείγματα της καθημερινότητας
Απέναντι σε ποιους στρέφεται εδώ ο Χέγκελ; Στρέφεται εναντίον όσων θεωρούν ότι η απλή βεβαιότητα για την άμεση παρουσία του αισθητού πράγματος αρκεί για να θεμελιώσει την απόλυτη αλήθεια του.
Ας επεκτείνουμε το ερώτημα σε ορισμένα παραδείγματα της καθημερινότητας: τι εννοούμε όταν λέμε «το σπίτι μου», «οι φοιτητές μου», ακόμη και «ο άνθρωπός μου»; Τι μας επιτρέπει να θεωρούμε τις σχέσεις αυτές αυτονόητες, σταθερές και αμετάβλητες; Η διαλεκτική άρνηση καλεί να εξετάσουμε τους πραγματικούς όρους υπό τους οποίους κάτι είναι αυτό που είναι, όχι να αρνηθούμε απλώς ότι υπάρχει.
Το παράδειγμα του πανεπιστημιακού ακροατηρίου. Αν ένας διδάσκων θεωρήσει ότι ένα ακροατήριο ογδόντα ή ενενήντα φοιτητών υπάρχει αυτονόητα ως στατικό, αμετάβλητο μέγεθος, μπορεί σύντομα να βρεθεί μπροστά σε μια σχεδόν άδεια αίθουσα. Το ακροατήριο δεν είναι μόνο ένα άθροισμα φυσικών παρουσιών· συγκροτείται μέσα στη ζωντανή σχέση της διδασκαλίας, της προσοχής, της συμμετοχής και της σκέψης.
Το παράδειγμα της ιδιοκτησίας. Ένα σπίτι που κάποιος θεωρεί με απόλυτη βεβαιότητα «δικό του» μπορεί να είναι υποθηκευμένο και να αντιμετωπίζει κίνδυνο αναγκαστικής εκποίησης. Η υποθήκη δεν καταργεί αυτομάτως την κυριότητα, αλλά αποδεικνύει ότι η πραγματική και νομική κατάσταση του ακινήτου είναι πιο σύνθετη από την άμεση, καθημερινή έκφραση «είναι δικό μου». Η διαλεκτική προσέγγιση απαιτεί εξέταση των συγκεκριμένων προσδιορισμών και σχέσεων.
Το παράδειγμα των ανθρωπίνων σχέσεων. Όποιος θεωρεί ότι κατέχει έναν άλλον άνθρωπο ως μόνιμο κτήμα εθελοτυφλεί μπροστά στη μεταβολή, την αυτονομία και την ελευθερία της ανθρώπινης ύπαρξης. Η πραγματική σχέση δεν συντηρείται απλώς με τη διακήρυξη μιας αμετάβλητης κατοχής.
Τα παραδείγματα αυτά είναι εφαρμογές της φιλοσοφικής ερμηνείας. Δεν αποτελούν κατά λέξη παραδείγματα του Χέγκελ ούτε αποδεικνύουν ότι οι εμπειρικές σχέσεις και οι νομικές καταστάσεις είναι ανύπαρκτες.
5. Η μύηση στα Ελευσίνια Μυστήρια: η κατανάλωση και η εκμηδένιση του αισθητού (§109)
Για όσους αποδίδουν στην αμεσότητα των αισθητών πραγμάτων απόλυτη και αδιαμφισβήτητη αλήθεια, ο Χέγκελ διατυπώνει μια ειρωνική και συνάμα βαθιά πρόταση:
«Θα έπρεπε να παραπεμφθούν στη στοιχειώδη σχολή της σοφίας —δηλαδή στα Ελευσίνια Μυστήρια της Δήμητρας και του Βάκχου [Διονύσου]— και να διδαχθούν το μυστικό νόημα του να τρώνε το ψωμί και να πίνουν το κρασί. Διότι ο μυημένος σε αυτά τα μυστήρια δεν φτάνει μόνον στο σημείο να αμφιβάλλει για το Είναι των αισθητών πραγμάτων, αλλά φτάνει μέχρι την απελπισία γι' αυτό!»
Ο Χέγκελ επικαλείται τα Ελευσίνια Μυστήρια, το ψωμί και το κρασί για να φωτίσει ειρωνικά την κριτική της απόλυτης αυτοτέλειας των αισθητών αντικειμένων. Δεν μας προσφέρει εδώ μια ιστορική περιγραφή των πραγματικών τελετουργικών πρακτικών της Ελευσίνας· χρησιμοποιεί ένα φιλοσοφικό παράδειγμα.
Μπορούμε να διακρίνουμε δύο στιγμές. Πρώτον, την αναίρεση της υποτιθέμενης απόλυτης αυθυπαρξίας του αισθητού: το αντικείμενο δεν διατηρεί, ως άμεσο «Αυτό», μια ανεξάρτητη και αμετάβλητη αλήθεια. Δεύτερον, την πρακτική εκμηδένιση του συγκεκριμένου αισθητού πράγματος: τρώγοντας το ψωμί και πίνοντας το κρασί, ο άνθρωπος τα μετασχηματίζει και τα καταναλώνει.
Ο Χέγκελ προχωρεί ακόμη περισσότερο: ακόμη και τα ζώα παρουσιάζονται, με την ειρωνική του διατύπωση, ως βαθιά μυημένα σε αυτή τη «σοφία». Δεν στέκονται ακίνητα μπροστά στα αισθητά πράγματα σαν αυτά να διαθέτουν ένα απόλυτο, απρόσβλητο Είναι· τα αρπάζουν, τα καταβροχθίζουν και τα μετασχηματίζουν μέσω της ζωτικής τους δραστηριότητας.
Η αιχμή του παραδείγματος δεν είναι ότι το ψωμί, το κρασί ή τα πράγματα γενικά δεν υπάρχουν. Η άρνηση αφορά την αξίωση να κατέχουν αυτά, ως αμιγώς αισθητά «Αυτά», την έσχατη αλήθεια. Η ίδια η πράξη της κατανάλωσης μαρτυρεί ότι η αμεσότητά τους δεν είναι απόλυτη.
Το μάθημα της αισθητήριας βεβαιότητας καταλήγει έτσι σε μια ανατροπή: η βεβαιότητα που νόμιζε πως κατέχει την πιο πλούσια, άμεση και αναντίρρητη γνώση ανακαλύπτει την ανάγκη να υπερβεί την αμεσότητά της. Το «Αυτό» δεν αποδεικνύεται μια ακλόνητη ενικότητα, αλλά αναδύεται μέσα από τη διαλεκτική του ως Καθολικό.