1. Δύναμη, εξωτερική αναγκαιότητα και ο αναστραμμένος κόσμος (§159)
Άλλο πράγμα είναι μια φυσική δύναμη —για παράδειγμα, ο ηλεκτρισμός— και άλλο η ανάλυσή της από τη διάνοια. Το αν οι ιδιότητες που ανακαλύπτουμε καθώς αναλύουμε τις δυνάμεις συνδέονται με εσωτερική αναγκαιότητα αποτελεί διαφορετικό ζήτημα.
Ο ορισμός μιας φυσικής δύναμης δεν εξηγεί από μόνος του γιατί η συγκεκριμένη δύναμη πρέπει να υπάρχει. Η διάνοια αναγνωρίζει σχέσεις και νόμους, αλλά, στον βαθμό που τους αντιμετωπίζει ως εξωτερικούς προς τα φαινόμενα, η αναγκαιότητά τους παραμένει γι' αυτήν εξωτερική.
Στην §159 ο Χέγκελ εξετάζει τον ανεστραμμένο κόσμο (verkehrte Welt), δηλαδή τον τρόπο με τον οποίο η διάνοια αντιπαραθέτει έναν υπεραισθητό κόσμο προς τον κόσμο των φαινομένων. Ο ένας κόσμος εμφανίζεται ως φαινόμενο, ως εκείνο που είναι για ένα άλλο· ο άλλος ως καθεαυτό, ως αυτό που θεωρείται ότι υπάρχει για τον εαυτό του.
Στην πρώτη προσέγγιση, αυτό που παρουσιάζεται στον κόσμο των φαινομένων με ορισμένη ποιότητα εμφανίζεται στον άλλο κόσμο ως το αντίθετό του: το γλυκό ως πικρό, ο βόρειος πόλος του μαγνήτη ως νότιος. Όμως ο Χέγκελ δεν μας καλεί να υποθέσουμε δύο απολύτως ξένους κόσμους, σαν κάθε επιφανειακό γνώρισμα να έκρυβε υποχρεωτικά το αντίθετό του. Το ζητούμενο είναι να κατανοήσουμε την εσωτερική κίνηση της αντίθεσης, αντί να την παγιώσουμε σε έναν εξωτερικό δυϊσμό.
Η ίδια δυσκολία αναδύεται και στην ηθική αξιολόγηση: μπορεί μια πράξη που χαρακτηρίζεται έγκλημα να εμφανίζεται ως καλή υπό το πρίσμα της πρόθεσης; Ο Χέγκελ επισημαίνει ρητά ότι η αλήθεια της πρόθεσης βρίσκεται στην ίδια την πράξη. Μια υποτιθέμενη καλή πρόθεση δεν αρκεί ώστε ένα έγκλημα να μετατραπεί, καθεαυτό, σε καλή πράξη. Με αυτόν τον τρόπο η διάκριση φαινομένου και εσωτερικού δεν καταλήγει σε αυθαίρετη ηθική αντιστροφή.
2. Το παράδειγμα του δικαίου: πράξη, πρόθεση και τιμωρία
Ας εξετάσουμε τη διάκριση ανάμεσα στο φαινόμενο και το εσωτερικό στο πεδίο του δικαίου.
Στον δημόσιο λόγο παρουσιάζονται ορισμένες φορές περιπτώσεις ανθρωποκτονίας που συνδέονται με ακραία συναισθηματική φόρτιση ή με προηγούμενο βαρύ έγκλημα εις βάρος προσφιλούς προσώπου. Εάν ένας πατέρας σκοτώσει εκείνον που κακοποίησε ή δολοφόνησε το παιδί του, το εξωτερικό γεγονός παραμένει μια ανθρωποκτονία. Το ποινικό δίκαιο, ωστόσο, δεν εξετάζει μόνο το υλικό αποτέλεσμα· εξετάζει επίσης, ανάλογα με την έννομη τάξη, τον δόλο, τα κίνητρα, τις περιστάσεις και τυχόν ελαφρυντικούς παράγοντες.
Δεν μπορούμε να συναγάγουμε συγκεκριμένη ποινή χωρίς να γνωρίζουμε την υπόθεση, το εφαρμοστέο δίκαιο και τη δικαστική κρίση. Το παράδειγμα λειτουργεί εδώ φιλοσοφικά, για να αναδείξει τη διαφορά ανάμεσα στο ορατό συμβάν, στην πρόθεση και στην έννομη αξιολόγηση.
Ο Χέγκελ χρησιμοποιεί και την τιμωρία ως παράδειγμα αντιστροφής. Στο άμεσο φαινόμενο η τιμωρία είναι βλάβη, περιορισμός και πόνος. Στο πεδίο του νόμου, αντίθετα, εξετάζεται ως αποκατάσταση της ισχύος του δικαίου που παραβιάστηκε. Η αντιστροφή δεν σημαίνει ότι η στέρηση ή ο πόνος είναι αυτομάτως ευεργεσία για τον τιμωρούμενο ούτε ότι οποιαδήποτε τιμωρία είναι δίκαιη.
Η αναφορά του Χέγκελ στη μετατροπή της τιμωρίας σε συμφιλίωση ή αποκατάσταση αναδεικνύει μια διαλεκτική σχέση ανάμεσα στο έγκλημα, στον νόμο και στην άρση της παραβίασής του. Η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η δυνατότητα επανένταξης δεν ταυτίζονται με την εξόντωση ή την αυτοκαταστροφή του προσώπου.
3. Το άπειρο της ζωής ως το απόλυτο χωνευτήρι (§162)
Στην πραγματικότητα, λέει ο Χέγκελ, οι δυϊστικές αντιθέσεις —το φαινόμενο και το καθεαυτό, η ταυτότητα και η διαφορά, το ένα και το άλλο— δεν παραμένουν στατικά χωρισμένες. Η αλήθεια τους βρίσκεται μέσα στην κίνηση της απειρίας, στην οποία η αντίθεση αναγνωρίζεται ως εσωτερική στην ίδια την ενότητα.
Αυτή η απειρία δεν είναι ένα απέραντο άθροισμα πραγμάτων ούτε ένα δοχείο που απλώς τα περιλαμβάνει. Είναι η ενότητα που διαφοροποιείται από τον εαυτό της και διατηρείται μέσα στη διαφορά της.
Στην §162 διαβάζουμε, σε ελληνική απόδοση:
«Αυτή η απλή απειρία, ή η απόλυτη Έννοια, μπορεί να ονομαστεί η απλή ουσία της ζωής, η ψυχή του κόσμου, το καθολικό αίμα, του οποίου η πανταχού παρουσία δεν διαταράσσεται ούτε διακόπτεται από καμιά διαφορά, αλλά είναι η ίδια όλες οι διαφορές και η άρση τους.»
Μέσα σε αυτή την κίνηση δεν εξαφανίζονται απλώς οι προσδιορισμοί· αναγνωρίζονται ως στιγμές μιας ζωντανής σχέσης. Το φαινόμενο δεν αποτελεί μια άχρηστη ψευδαίσθηση που πρέπει να εγκαταλείψουμε προς χάριν ενός απρόσιτου δεύτερου κόσμου. Η φαινομενικότητα ανήκει στην κίνηση με την οποία αναπτύσσεται το ίδιο το αληθές.
Εδώ μπορούμε να ανοίξουμε έναν συγκριτικό ορίζοντα προς τη νεότερη φιλοσοφία. Η έννοια του βιόκοσμου (Lebenswelt) στον Έντμουντ Χούσσερλ και η ζωτική ορμή (élan vital) στον Ανρί Μπερξόν φωτίζουν, από διαφορετικές αφετηρίες, τη σημασία της εμπειρίας και της ζωής. Δεν πρέπει όμως να εξομοιώνουμε τις θεωρίες τους με την εγελιανή απειρία ούτε να θεωρούμε δεδομένη μια άμεση ιστορική εξάρτηση από τη συγκεκριμένη παράγραφο της Φαινομενολογίας.
Όταν η απειρία αυτή γίνει αντικείμενο για τη συνείδηση, δημιουργείται η δυνατότητα για μια αποφασιστική μεταβολή: η συνείδηση περνά στην Αυτοσυνείδηση.
4. Η γέννηση της Αυτοσυνείδησης: η ετερότητα ως αυτοαναφορά (§163)
Με τη διάνοια είδαμε ότι διακρίνονται η δύναμη από τον νόμο της, το φαινόμενο από το εσωτερικό και το αντικείμενο από τη γνώση του. Η διαλεκτική ανάπτυξη αυτών των διακρίσεων αποκαλύπτει ότι η ίδια η συνείδηση συμμετέχει στην κίνηση με την οποία τις συγκροτεί και τις υπερβαίνει.
Στο τέλος της §163 ο Χέγκελ διατυπώνει, σε ελληνική απόδοση, την αποφασιστική θέση:
«Ενώ φαίνεται να ασχολείται με κάτι άλλο, η συνείδηση ασχολείται στην πραγματικότητα με τον εαυτό της. Εγώ διακρίνω τον εαυτό μου από τον εαυτό μου και συγχρόνως διαπιστώνω άμεσα ότι αυτό το διαφορετικό δεν είναι διαφορετικό. Η συνείδηση ενός άλλου, ενός αντικειμένου εν γένει, είναι κατ' ανάγκην και αυτοσυνείδηση: αναστοχασμός στον εαυτό, συνείδηση του εαυτού μέσα στο ετερό-είναι του.»
Πώς να κατανοήσουμε αυτή τη φαινομενικά παράδοξη διατύπωση;
Η συνείδηση, ενώ προσανατολίζεται προς ένα αντικείμενο, συναντά στην κίνηση της γνώσης τη δική της σχέση προς την ετερότητα. Η διάκριση του εαυτού από κάτι άλλο οδηγεί στον αναστοχασμό της ίδιας της συνείδησης.
Αυτό δεν σημαίνει ότι το εξωτερικό αντικείμενο παύει να υπάρχει ή ότι η συνείδηση είναι κυριολεκτικά μόνη στον κόσμο. Σημαίνει ότι, στο συγκεκριμένο σημείο της εγελιανής πορείας, η συνείδηση του άλλου αποκαλύπτεται συγχρόνως ως σχέση της συνείδησης προς τον ίδιο της τον εαυτό.
Η αυτοαναφορά δεν είναι μια κενή περιστροφή γύρω από το υποκείμενο. Είναι η συνειδητοποίηση ότι η σχέση με το αντικείμενο διαμεσολαβείται από τη δραστηριότητα της συνείδησης. Με αυτή την έννοια η ετερότητα δεν καταργείται, αλλά αναγνωρίζεται ως ουσιώδης στιγμή της αυτοσυνείδησης.
5. Η αναγκαιότητα της πορείας της συνείδησης
Παρακολουθήσαμε μέχρι τώρα τρεις αποφασιστικές μορφές της συνείδησης.
Πρώτον, την αισθητήρια βεβαιότητα: την αξίωση ότι η αλήθεια βρίσκεται στην άμεση πρόσληψη του «Εδώ», του «Τώρα» και του ενικού «Αυτό».
Δεύτερον, την αντίληψη: την προσπάθεια να γνωσθεί το πράγμα ως ενότητα πολλών ιδιοτήτων, μαζί με τις αντιφάσεις που εμφανίζονται σε αυτή την ενότητα.
Τρίτον, τη διάνοια: την αναζήτηση της αλήθειας στη δύναμη, στον νόμο, στον υπεραισθητό κόσμο και τελικά στον αναστραμμένο κόσμο της εσωτερικής αντίθεσης.
Κάθε μορφή θεωρούσε αρχικά ότι η αλήθεια βρίσκεται απέναντί της, μέσα στο αντικείμενο. Καθώς όμως δοκιμάζεται η δική της αξίωση, η συνείδηση αναγκάζεται να τροποποιήσει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται το αντικείμενο και τον εαυτό της.
Η πορεία αυτή δεν είναι τυχαία διαδοχή θεωριών. Είναι η αναγκαία εμπειρία της συνείδησης, μέσα από την οποία κάθε μορφή αποκαλύπτει την ανεπάρκειά της και προετοιμάζει την επόμενη.
Από τη φιλοσοφική σκοπιά της έκθεσης μπορούμε πλέον να διακρίνουμε ότι η συνείδηση του πράγματος προϋποθέτει και μια σχέση της συνείδησης προς τον εαυτό της. Η αλήθεια της συνείδησης αναδεικνύεται ως Αυτοσυνείδηση.
Εδώ ολοκληρώνεται το πρώτο μεγάλο τμήμα της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, η «Συνείδηση», και ανοίγει η ενότητα της «Αυτοσυνείδησης». Το Πνεύμα καλείται πλέον να αναμετρηθεί ανοιχτά με τον εαυτό του, όχι απομονωμένο από τον κόσμο, αλλά μέσα από τη σχέση του προς την ετερότητα.