1. Πίσω από το παραπέτασμα των φαινομένων (§165)
Αυτό που επιχειρεί ο Χέγκελ, πέρα από τα όρια που είχε θέσει η κριτική φιλοσοφία του Καντ, είναι να μιλήσει για έναν ενδιάθετο λόγο του πράγματος: όχι για έναν λόγο οριστικά αδιαφανή και ριζικά απρόσιτο, όπως παρουσιάζεται το καντιανό Ding an sich όταν νοείται ως ανεξάρτητο από κάθε δυνατή εμπειρία, αλλά για μια εσωτερική λογική που αποκαλύπτεται μέσα στην κίνηση της γνώσης. Γι' αυτό, στο εγελιανό πλαίσιο, υποστηρίζουμε ότι το πράγμα δεν μπορεί να νοηθεί ως απολύτως ξένο προς τον Λόγο και το Πνεύμα.
Η αναγκαία πορεία των προηγούμενων μορφών της συνείδησης, στις οποίες η αλήθεια φαινόταν αρχικά να βρίσκεται σε ένα εξωτερικό αντικείμενο, οδηγεί σε δύο αποφασιστικές διαπιστώσεις: η αλήθεια της συνείδησης του πράγματος προϋποθέτει την αυτοσυνείδηση, και η αυτοσυνείδηση αναδεικνύεται ως αλήθεια των προηγούμενων μορφών.
Ωστόσο, αυτή η αλήθεια υπάρχει αρχικά «για εμάς», για τη φιλοσοφική σκοπιά που παρακολουθεί τη διαλεκτική ανάπτυξη, και όχι ακόμη για τη συνείδηση η οποία διέρχεται την εμπειρία της. Η φυσική συνείδηση δεν κατέχει αυτομάτως το αποτέλεσμα στο οποίο φτάνει ο φιλοσοφικός αναστοχασμός.
Στην παράγραφο 165, ο Χέγκελ γράφει, σε ελληνική απόδοση:
«Στην πραγματικότητα, η διάνοια εμπειράται μόνο τον ίδιο της τον εαυτό. Είναι φανερό ότι πίσω από το λεγόμενο παραπέτασμα, το οποίο υποτίθεται ότι καλύπτει το εσωτερικό, δεν υπάρχει τίποτε να ιδωθεί, εκτός αν πάμε οι ίδιοι πίσω από αυτό — τόσο για να δούμε όσο και για να υπάρχει εκεί πίσω κάτι που να μπορεί να ιδωθεί.»
Το παραπέτασμα δεν κρύβει μια έτοιμη, αμετακίνητη αλήθεια, την οποία αρκεί να παρατηρήσουμε απ' έξω. Η αποκάλυψή του συνδέεται με την κίνηση της ίδιας της συνείδησης. Δεν σημαίνει όμως ότι επινοούμε αυθαίρετα τον κόσμο, ούτε ότι το φαινόμενο είναι χωρίς πραγματικότητα. Ο ίδιος ο Χέγκελ προσθέτει πως δεν μπορούμε απλώς να περάσουμε αμέσως πίσω από το παραπέτασμα: η πρόσβαση αυτή είναι αποτέλεσμα της σύνθετης διαλεκτικής πορείας της αισθητήριας βεβαιότητας, της αντίληψης και της διάνοιας.
Το αποφασιστικό βήμα είναι να αναγνωρίσει η συνείδηση ότι η εξέταση του αντικειμένου αποκαλύπτει και την ίδια τη γνωστική της δραστηριότητα. Έτσι ανοίγει η δυνατότητα της Αυτοσυνείδησης.
2. Η Έννοια ως ταυτότητα γνωστικής κίνησης και αντικειμένου (§166)
Εξετάζουμε πλέον τους βαθμούς της βεβαιότητας του εαυτού. Η προηγούμενη βεβαιότητα για ένα αντικείμενο που φαινόταν απολύτως ξένο προς τη συνείδηση παραχωρεί τη θέση της σε μια μορφή γνώσης στην οποία η συνείδηση γίνεται η ίδια αντικείμενο για τον εαυτό της.
Η κίνηση της γνώσης μπορεί να νοηθεί ως Έννοια. Το αντικείμενο και η γνώση δεν στέκονται πια ως δύο αδιάφορες, εξωτερικές πλευρές. Η διαλεκτική τους αναφορά φανερώνει μια ενότητα, της οποίας περιεχόμενο είναι το Εγώ.
Στην §166, ο Χέγκελ εξηγεί ότι, αν ονομάσουμε Έννοια την κίνηση της γνώσης και αντικείμενο τη γνώση ως ήρεμη ενότητα, δηλαδή ως Εγώ, το αντικείμενο αντιστοιχεί στην Έννοια. Και αντιστρόφως, αν θεωρήσουμε Έννοια το καθεαυτό του αντικειμένου, τότε το καθεαυτό και το Είναι-για-ένα-άλλο αναγνωρίζονται στην ίδια σχέση της συνείδησης με τον εαυτό της.
Επομένως, το Καθ' εαυτό Είναι και το Είναι-για-ένα-άλλο δεν παραμένουν εδώ αμετάκλητα χωρισμένα. Το Εγώ είναι τόσο το περιεχόμενο της σχέσης όσο και η ίδια η συσχέτιση.
Δεν σημαίνει ότι κάθε πράγμα ισούται απλώς με το εμπειρικό μου πρόσωπο. Πρόκειται για τον φιλοσοφικό προσδιορισμό της αυτοσυνείδησης, όπου αυτό που γνωρίζει και αυτό που γνωρίζεται αποκτούν μια νέα σχέση ταυτότητας και διαφοράς.
3. Η ανασκόπηση της Αυτοσυνείδησης και η ταυτολογία του «Εγώ είμαι Εγώ» (§167)
Στην παράγραφο 167 διαβάζουμε, σε ελληνική απόδοση:
«Στην πραγματικότητα, η αυτοσυνείδηση είναι ανασκόπηση έξω από το Είναι του κόσμου της αίσθησης και της αντίληψης και ουσιαστικά επιστροφή από το έτερον-είναι στον εαυτό της. Ως αυτοσυνείδηση είναι κίνηση. Όμως, εφόσον διακρίνει από τον εαυτό της μόνο τον ίδιο της τον εαυτό, η διαφορά ως ετερότητα αίρεται αμέσως γι' αυτήν. Η διαφορά δεν υπάρχει και η αυτοσυνείδηση είναι μόνο η ακίνητη ταυτολογία: “Εγώ είμαι Εγώ”.»
Ο κόσμος της αίσθησης και της αντίληψης αποτελεί την αναγκαία αφετηρία της επιστροφής της συνείδησης στον εαυτό της. Δεν παραμερίζεται απλώς· η προηγούμενη εμπειρία διατηρείται ως στιγμή της νέας μορφής.
Στην πρώτη αφηρημένη της έκφραση, η αυτοσυνείδηση φαίνεται να διατυπώνει μόνο την ταυτότητα «Εγώ είμαι Εγώ» (Εγώ = Εγώ). Αν περιοριστεί όμως στην επανάληψη αυτής της ταυτότητας, η αυτοσυνείδηση γίνεται ακίνητη: δεν διαθέτει πραγματικό περιεχόμενο, αφού έχει αποκλείσει κάθε διαφορά.
Για να είναι πράγματι αυτοσυνείδηση, η διαφορά πρέπει να αποκτήσει γι' αυτήν τη μορφή ενός άλλου που υπάρχει. Η σχέση προς την ετερότητα δεν είναι περιττή· είναι αναγκαία για την κίνηση με την οποία η αυτοσυνείδηση πραγματώνεται.
Αυτό μας προετοιμάζει και για το επόμενο αποφασιστικό ζήτημα: τη συνάντηση με μια άλλη αυτοσυνείδηση. Η αναγνώριση, η αντιπαράθεση και η διαλεκτική Κυρίου και Δούλου θα αναπτύξουν βαθύτερα αυτό που δεν μπορεί να προσφέρει μόνη της η αφηρημένη ταυτότητα του Εγώ.
4. Ο αισθητός κόσμος ως εμμενής ύπαρξη και ως διαφορά (§167)
Στην πορεία της γνώσης τα προηγούμενα στάδια δεν εκμηδενίζονται μηδενιστικά. Αίρονται: υπερβαίνονται και συγχρόνως διατηρούνται ως στιγμές της αυτοσυνείδησης.
Έτσι, στην πρώτη της βαθμίδα, η αυτοσυνείδηση διατηρεί για τον εαυτό της όλη την έκταση του αισθητού κόσμου. Ο αισθητός κόσμος δεν εξαφανίζεται. Παρουσιάζεται όμως πλέον ως κάτι που νοείται μέσα στη σχέση της αυτοσυνείδησης με τον εαυτό της.
Ο Χέγκελ γράφει:
«Ο αισθητός κόσμος είναι, επομένως, για την αυτοσυνείδηση μια υπόσταση που όμως είναι μόνο φαινόμενο, ή μια διαφορά η οποία καθεαυτήν δεν έχει Είναι.»
Πού βρίσκεται, λοιπόν, ο αισθητός κόσμος — έξω ή μέσα; Αντί να απαντήσουμε με έναν απλό χωρικό διαχωρισμό, πρέπει να προσέξουμε τη διατύπωση: ο αισθητός κόσμος υπάρχει για την αυτοσυνείδηση ως διατηρούμενη ετερότητα, η οποία δεν έχει την απόλυτη, αυτοτελή αλήθεια που της απέδιδαν οι προηγούμενες μορφές της συνείδησης.
Ο αισθητός κόσμος εμφανίζεται ως διαφορά μέσα στην ενότητα της αυτοσυνείδησης. Όμως η διαφορά αυτή είναι αναγκαία. Χωρίς αυτήν, το «Εγώ είμαι Εγώ» θα παρέμενε κενή ταυτολογία.
Ας σκεφτούμε τα αντικείμενα της καθημερινής εμπειρίας: έναν άνθρωπο, ένα δέντρο, έναν ήχο ή μια μελωδία. Τα διαφορετικά αυτά περιεχόμενα συνιστούν την ποικιλομορφία που συναντά η συνείδηση. Δεν καταργούνται ως εμπειρίες. Η φιλοσοφική εξέταση διερευνά πώς συγκροτούνται ως αντικείμενα για τη συνείδηση και γιατί δεν αρκεί να θεωρηθούν αυτονόητες, αδιαμεσολάβητες αλήθειες.
Εδώ μπορεί να ανοίξει μια συγκριτική αναφορά στον Ζακ Ντερριντά (Jacques Derrida) και τη différance. Και στις δύο περιπτώσεις, η διαφορά θέτει υπό αμφισβήτηση μια απλή, αυτοτελή παρουσία χωρίς διαμεσολάβηση. Ωστόσο, η différance δεν είναι απλή επανάληψη της εγελιανής διαλεκτικής διαφοράς: στον Ντερριντά αποκτούν ιδιαίτερη βαρύτητα η αναβολή, το ίχνος και η μη οριστική σύγκλειση του νοήματος. Η σύνδεση είναι φιλοσοφικά γόνιμη σύγκριση, όχι ταύτιση των δύο εννοιών ούτε αποδεδειγμένη άμεση καταγωγή της μιας από τη συγκεκριμένη εγελιανή παράγραφο.
Η αυτοσυνείδηση, συνεπώς, δεν μπορεί να συγκροτηθεί ως ζωντανή κίνηση με τη διαγραφή κάθε άλλου. Η ταυτότητά της έχει ανάγκη τη διαφορά. Το αισθητό, ενώ δεν αποτελεί πλέον την απόλυτη αλήθεια, παραμένει ως αναγκαία στιγμή της εμπειρίας και της αυτογνωσίας της.
Η περαιτέρω ανάπτυξη αυτής της έντασης θα μας οδηγήσει από την αφηρημένη αυτοβεβαίωση του Εγώ στην επιθυμία, στη ζωή και στην αναγνώριση.