1. Η σχέση συνείδησης και αντικειμένου και η μετάβαση στη σχέση Κυρίου και Δούλου (§§178–184, 190–192)
Η συνείδηση συγκροτείται μέσα από τη σχέση της προς το αντικείμενο. Όμως η αυτοσυνείδηση δεν εξαντλείται στη γνωστική σχέση προς ένα πράγμα: όταν συναντά μια άλλη αυτοσυνείδηση, ανακύπτει το ζήτημα της αναγνώρισης (Anerkennung).
Ανάμεσα στις δύο αυτοσυνειδήσεις μπορεί να αναδυθεί μια σχέση ριζικής και αδιέξοδης εξάρτησης, όπως εκείνη που θα λάβει τη μορφή της σχέσης Κυρίου και Δούλου. Οι αυτοσυνειδήσεις χρειάζονται η μία την άλλη για να αναγνωριστούν ως αυτοτελείς· εντούτοις, η αναγνώρισή τους μπορεί να γίνει άνιση και μονομερής.
Στο επίπεδο μιας διδακτικής αναλογίας, μπορούμε να πούμε ότι η συνείδηση προβάλλει ως κυρίαρχος πόλος της γνωστικής σχέσης και το αντικείμενο ως εκείνο προς το οποίο στρέφεται, το οποίο προσδιορίζει και ενίοτε επιχειρεί να αρνηθεί. Ωστόσο, στον ίδιο τον Χέγκελ η διαλεκτική Κυρίου και Δούλου δεν ταυτίζει κυριολεκτικά τη συνείδηση με τον κύριο και το άψυχο αντικείμενο με τον δούλο. Ο Κύριος και ο Δούλος είναι δύο αυτοσυνειδήσεις, που έχουν περάσει μέσα από τον αγώνα αναγνώρισης.
Η αναλογία παραμένει γόνιμη επειδή μας επιτρέπει να συνδέσουμε τη γνωσιοθεωρία με την ηθική και την πολιτική φιλοσοφία: η αναγνώριση του εαυτού δεν είναι απλώς εσωτερική διαβεβαίωση, αλλά σχέση προς έναν άλλον που επίσης αξιώνει αυτοτέλεια.
Για να είναι ο Κύριος κύριος, χρειάζεται τον Δούλο και την αναγνώρισή του. Χωρίς τον Δούλο, η κυριότητά του θα έχανε το αντικείμενο της εξουσίας της. Εδώ εμφανίζεται η εσωτερική αντίφαση: ο Κύριος επιθυμεί να αναγνωρίζεται ως ανεξάρτητος από μια συνείδηση την οποία ο ίδιος αντιμετωπίζει ως εξαρτημένη και υποδεέστερη. Η αναγνώριση που λαμβάνει επομένως δεν είναι αμοιβαία αναγνώριση μεταξύ ίσων.
Στο τέλος αυτής της κίνησης η φαινομενική ανεξαρτησία του Κυρίου αποδεικνύεται στηριγμένη στην εξάρτησή του από τον Δούλο.
2. Η αυτοσυνειδησία του Δούλου μέσω της Εργασίας: η μαρξιστική κληρονομιά (§§190–196)
Πώς, όμως, αποκτά ο Δούλος επίγνωση του εαυτού του; Ποια εμπειρία μπορεί να του αποκαλύψει τη δική του ενεργητικότητα, πέρα από την αναγνώριση που απαιτεί ο Κύριος;
Η αποφασιστική εμπειρία είναι η Εργασία (Arbeit). Ο Δούλος δεν καταναλώνει απλώς το πράγμα· το επεξεργάζεται, αντιστέκεται στις απαιτήσεις του υλικού και του δίνει μορφή. Το αντικείμενο γίνεται φορέας μιας διαρκούς μορφοποιητικής δραστηριότητας, μέσα από την οποία ο εργαζόμενος μπορεί να αναγνωρίσει την ίδια του τη δύναμη.
Ο Κύριος απολαμβάνει το προϊόν της εργασίας, χωρίς να χρειάζεται να αντιμετωπίσει άμεσα την αντίσταση του πράγματος. Ο Δούλος, αντίθετα, συναντά αυτή την αντίσταση και μαθαίνει να τη μετασχηματίζει. Έτσι η σχέση προς το αντικείμενο αποκτά για εκείνον μια ιδιαίτερη μορφωτική σημασία.
Ο Χέγκελ δεν παρουσιάζει ωστόσο την εργασία ως τον μοναδικό όρο της αυτοσυνειδησίας του Δούλου. Η ανάλυσή του περιλαμβάνει επίσης τον φόβο του θανάτου, τη δουλεία, την πειθαρχία και την εργασία ως διαδικασία μορφοποίησης. Η ανάπτυξη αυτή εκτυλίσσεται ιδίως στις §§190–196, πέρα από τον αγώνα ζωής και θανάτου της §187.
Εδώ μπορούμε να συσχετίσουμε την εγελιανή σκέψη με τη μεταγενέστερη θεωρία του Καρλ Μαρξ. Η εργασία, η παραγωγή του ανθρώπινου κόσμου, η αλλοτρίωση και η δυνατότητα ιστορικού μετασχηματισμού θα αποκτήσουν στον Μαρξ κεντρική θέση. Η οφειλή του στη διαλεκτική του Χέγκελ είναι ουσιαστική, χωρίς οι δύο θεωρίες να ταυτίζονται.
Ας ακολουθήσουμε τρία βήματα της μαρξιστικής ερμηνευτικής επέκτασης:
- Ο εργαζόμενος διαπιστώνει, μέσα από τον μόχθο του, ότι μετασχηματίζει ενεργά τον κόσμο, έστω και αν δεν κατέχει το προϊόν ή τους όρους της εργασίας του.
- Η συνειδητοποίηση της παραγωγικής του δύναμης μπορεί να τον οδηγήσει στην κριτική της εξάρτησης και της αλλοτρίωσης.
- Από αυτή την κριτική μπορεί να αναπτυχθεί ένα πολιτικό αίτημα χειραφέτησης και συλλογικού μετασχηματισμού των κοινωνικών σχέσεων.
Δεν πρέπει να παρουσιάζουμε το τρίτο βήμα ως άμεσο, αναγκαίο συμπέρασμα της εγελιανής §187. Το Κομμουνιστικό Μανιφέστο ανήκει σε διαφορετικό ιστορικό και θεωρητικό πλαίσιο. Η επαναστατική πολιτική συνιστά μια συγκεκριμένη μαρξιστική ανάπτυξη της προβληματικής της εργασίας και της κυριαρχίας, όχι απλή μεταγραφή της διαλεκτικής Κυρίου και Δούλου.
3. Το παράδοξο της εξουσίας και ο αγώνας ζωής και θανάτου (§187)
Η διαλεκτική της αναγνώρισης δεν είναι ανώδυνη. Καθώς δύο αυτοσυνειδήσεις επιδιώκουν να αποδείξουν την ανεξαρτησία τους, μπορεί αρχικά η καθεμιά να αντιμετωπίζει την άλλη ως εμπόδιο που πρέπει να αρνηθεί.
Έτσι ανακύπτει το παράδοξο της εξουσίας:
- Ο Κύριος χρειάζεται τον Δούλο για να κατοχυρώνει τη θέση του ως Κυρίου.
- Ταυτόχρονα, η μονομερής εξουσία του αρνείται στον Δούλο την ισότιμη αναγνώριση που απαιτεί για τον εαυτό του.
Αυτή η αντιφατική κατάσταση είναι ασταθής: όσο ο κυρίαρχος εξαρτάται από την υποταγμένη συνείδηση, τόσο η αξίωση της πλήρους ανεξαρτησίας του αποδεικνύεται προβληματική.
Η §187, η οποία προηγείται της πλήρους ανάπτυξης της σχέσης Κυρίου και Δούλου, παρουσιάζει τον αγώνα ζωής και θανάτου ως ακραία δοκιμασία της αξίωσης κάθε αυτοσυνείδησης να υπάρχει για τον εαυτό της.
«Η σχέση των δύο αυτοσυνειδήσεων είναι, λοιπόν, προσδιορισμένη έτσι ώστε να επιβεβαιώνουν τόσο στον εαυτό τους όσο και η μία στην άλλη τη δική τους αυτοτέλεια μέσω του αγώνα ζωής και θανάτου.»
Η μία αυτοσυνείδηση δεν αναγνωρίζει αυτομάτως την άλλη ως ισότιμη. Όταν απαιτεί να αναγνωριστεί ως η μόνη αυθεντικά ανεξάρτητη, επιχειρεί να αναιρέσει την ανεξαρτησία της άλλης. Η σύγκρουση αποκτά έτσι υπαρξιακή ένταση.
Στο σημείο αυτό ο Χέγκελ περιγράφει μια μορφή της εμπειρίας της αυτοσυνείδησης, όχι μια γενική προτροπή προς τη βία ή μια επιδοκιμασία της εξόντωσης του άλλου. Μάλιστα, στην αμέσως επόμενη §188, εξηγεί ότι ο πραγματικός θάνατος του άλλου ματαιώνει τον ίδιο τον σκοπό της αναγνώρισης: αν ο άλλος πεθάνει, δεν μπορεί πλέον να αναγνωρίζει.
Η διαλεκτική σχέση προσφέρεται, παρ' όλα αυτά, για προσεκτικές συγκρίσεις με κοινωνικές και διαπροσωπικές καταστάσεις.
Στην τροφική αλυσίδα, για παράδειγμα, το ένα ζωντανό ον μπορεί να καταναλώνει ένα άλλο. Αυτό φωτίζει τη σχέση της ζωής με την άρνηση του αντικειμένου, όχι όμως κυριολεκτικά την αμοιβαία αναγνώριση μεταξύ ανθρώπινων αυτοσυνειδήσεων.
Στις κοινωνικές και πολιτικές σχέσεις, η απαίτηση του κυρίαρχου για μονομερή υποταγή μπορεί να αποκαλύπτει την εξάρτησή του από εκείνους που υποτάσσει. Οι ιστορικές ανατροπές της εξουσίας δεν αποτελούν, ωστόσο, μηχανικό ή υποχρεωτικό αποτέλεσμα κάθε τέτοιας σχέσης.
Στις διαπροσωπικές σχέσεις και στις σχέσεις των φύλων, μια επιθυμία κυριαρχίας μπορεί να υπονομεύει την αμοιβαία αναγνώριση. Αν ο ένας αντιμετωπίζει τον άλλον μόνο ως μέσο επιβεβαίωσης, η σχέση δεν επιτυγχάνει την ισοτιμία που προϋποθέτει η ουσιαστική αναγνώριση. Η υπέρβαση μιας τέτοιας ασυμμετρίας δεν απαιτεί κατ' ανάγκην αντιστροφή της κυριαρχίας· μπορεί να σημαίνει εγκαθίδρυση μιας διαφορετικής, ελεύθερης σχέσης.
4. Η διακινδύνευση της ζωής ως δοκιμασία της Ελευθερίας (§187)
Ολοκληρώνοντας την §187, ο Χέγκελ διατυπώνει μία από τις πιο έντονες κρίσεις της φιλοσοφίας της ελευθερίας:
«Μόνο μέσω της διακινδύνευσης της ζωής καταδεικνύεται η ελευθερία. Μόνο έτσι αποδεικνύεται ότι για την αυτοσυνείδηση η ουσία δεν είναι το άμεσο Είναι, η μορφή με την οποία εμφανίζεται, ούτε η βύθισή της στην έκταση της ζωής, αλλά ότι καθετί το δεδομένο αποτελεί γι' αυτήν μια στιγμή που μπορεί να παρέλθει.»
Και συνεχίζει:
«Το άτομο που δεν διακινδύνευσε τη ζωή του μπορεί βέβαια να αναγνωρίζεται ως πρόσωπο, αλλά δεν έχει φτάσει στην αλήθεια αυτής της αναγνώρισης ως ανεξάρτητης αυτοσυνείδησης.»
Η διακινδύνευση, στο σημείο αυτό, σημαίνει ότι η αυτοσυνείδηση επιδιώκει να αποδείξει πως δεν καθορίζεται ολοκληρωτικά από την άμεση βιολογική της ύπαρξη. Η αξίωση να είναι ελεύθερη και αυτοτελής εμφανίζεται ισχυρότερη από την απλή προσκόλληση στην αυτοσυντήρηση.
Η §187, όμως, δεν συνιστά γενική ηθική εντολή να εκθέτουμε τη ζωή μας σε κίνδυνο. Αν τη διαβάσουμε μαζί με την §188, βλέπουμε ότι η ακραία διακινδύνευση και η πραγματική εξόντωση του αντιπάλου αποδεικνύονται ανεπαρκείς: ο θάνατος καταστρέφει το ζωντανό υποκείμενο της αναγνώρισης και επομένως την ίδια τη δυνατότητά της.
Η αναγνώριση, λοιπόν, δεν εξασφαλίζεται απλώς με την επικράτηση του ισχυρότερου ή με την εξόντωση του αντιπάλου. Χρειάζεται η διατήρηση της ετερότητας και η δυνατότητα να αναγνωρίζονται αμοιβαία δύο αυτοσυνειδήσεις.
Αυτό κάνει τη διαλεκτική Κυρίου και Δούλου τόσο γόνιμη για την πολιτική και την ηθική σκέψη. Η ελευθερία δεν είναι μια άνευ όρων αυταπάτη αυτοκυριαρχίας ούτε η απλή επικράτηση επάνω σε έναν άλλον. Αποτελεί αίτημα που πρέπει να αναμετρηθεί με τη σχέση της ανεξαρτησίας και της εξάρτησης, με τον φόβο, με την εργασία και, τελικά, με την αναγνώριση.
Από εδώ η εγελιανή έρευνα θα προχωρήσει στην άνιση αναγνώριση της σχέσης Κυρίου και Δούλου και στην ιδιότυπη δυνατότητα αυτογνωσίας που αποκτά η υποταγμένη συνείδηση μέσω της μορφοποιητικής εργασίας.