1. Η εμμενής ύπαρξη του φαινομένου και η αναγκαιότητα της συνείδησης
Ο αισθητός κόσμος αποτελεί για την αυτοσυνείδηση μια εμμενή ύπαρξη, η οποία ωστόσο είναι μόνο φαινόμενο — μια διαφορά που, καθεαυτήν, δεν έχει ανεξάρτητο Είναι. Τι σημαίνει αυτή η φαινομενικά παράδοξη διατύπωση;
Το αισθητό, ως αντικείμενο της εμπειρίας, δεν νοείται ανεξάρτητα από τη σχέση στην οποία εμφανίζεται για μια συνείδηση. Ο τρόπος με τον οποίο προσδιορίζεται ως φαινόμενο προϋποθέτει τη συνείδηση για την οποία είναι φαινόμενο. Αυτό δεν αποτελεί, όμως, απόδειξη ότι ο φυσικός κόσμος παύει να υπάρχει όταν δεν τον αντιλαμβανόμαστε.
Η διάκριση είναι σημαντική: η εγελιανή κριτική στρέφεται κατά της αξίωσης του άμεσου αισθητού να κατέχει μόνο του την πλήρη αλήθεια. Η αυτοσυνείδηση δεν εξαφανίζει το αισθητό· το διατηρεί ως στιγμή της δικής της σχέσης προς την ετερότητα.
2. Το διπλό αντικείμενο της Αυτοσυνείδησης (§167)
Καθώς η συνείδηση αναδύεται ως αυτοσυνείδηση, έχει μπροστά της δύο αντικείμενα, τα οποία δεν είναι απλώς δύο χωριστά πράγματα.
Πρώτο αντικείμενο: το άμεσο αντικείμενο της αισθητήριας βεβαιότητας και της αντίληψης. Για την αυτοσυνείδηση αυτό εμφανίζεται με τον χαρακτήρα του αρνητικού, δηλαδή ως μια διαφορά, μια ετερότητα απέναντι στην οποία πρέπει να βεβαιώσει τον εαυτό της. Δεν είναι πια το απόλυτο θεμέλιο της αλήθειας, όπως φαινόταν αρχικά στις προγενέστερες μορφές της συνείδησης.
Δεύτερο αντικείμενο: ο ίδιος ο εαυτός της αυτοσυνείδησης, που αποτελεί γι' αυτήν την αληθινή ουσία. Αρχικά, όμως, αυτός ο εαυτός βρίσκεται σε αντίθεση με το πρώτο, άμεσο αντικείμενο.
Αυτή είναι η αποφασιστική ένταση: η αυτοσυνείδηση στρέφεται προς ένα άλλο, ενώ συγχρόνως επιδιώκει να βρει σε αυτό τη βεβαιότητα του εαυτού της. Η ενότητά της δεν είναι εξαρχής μια ολοκληρωμένη, αδιατάρακτη ταυτότητα. Πρέπει να αναπτυχθεί μέσα από την κίνηση της άρσης της αντίθεσης.
Το άμεσο αντικείμενο, επομένως, δεν αντιμετωπίζεται ως μια αδιάβατη, ξένη πραγματικότητα. Όμως δεν αρκεί να ισχυριστούμε ότι η αυτοσυνείδηση «περιέχει» τα πάντα σαν να ήταν ένα κλειστό δοχείο του κόσμου. Το κρίσιμο ερώτημα είναι πώς το αντικείμενο μπορεί να διατηρεί την ετερότητά του, ενώ ταυτόχρονα συμμετέχει στη διαλεκτική σχέση της αυτοσυνείδησης με τον εαυτό της.
3. Η αμοιβαία επάνοδος και η αυθυπαρξία του πράγματος (§168)
Η αυτοσυνείδηση επιστρέφει στον εαυτό της μέσω του αντικειμένου. Όμως η διαλεκτική κίνηση δεν εξαντλείται σε μια αυτάρεσκη αυτοκατάφαση του υποκειμένου. Και το αντικείμενο αποκαλύπτει μια δική του διάσταση αυτοτέλειας.
Στην §168, η αυτοσυνείδηση διακρίνεται από τον αισθητό και αντιληπτό κόσμο, αλλά η ίδια η εμπειρία της δείχνει ότι το αντικείμενό της δεν είναι ένα απλό μηδέν. Το αντικείμενο έχει, κατά κάποιον τρόπο, επιστρέψει στον εαυτό του: προβάλλει ως κάτι ανεξάρτητο, ως αντικείμενο με δική του ζωή.
Η διαλεκτική, συνεπώς, δεν αποσκοπεί στην εξάλειψη του πράγματος από τον νου. Η αυθυπαρξία του αντικειμένου αποτελεί αναγκαίο όρο της επόμενης εμπειρίας. Αν δεν υπήρχε απέναντι στην αυτοσυνείδηση κάτι που εμφανίζεται ως ανεξάρτητο, δεν θα υπήρχε και το πεδίο μέσα στο οποίο αυτή θα δοκίμαζε να επιβεβαιώσει τον εαυτό της.
Εδώ αναδύεται η Ζωή. Δεν πρόκειται απλώς για την παρουσία ενός βιολογικού οργανισμού δίπλα σε ένα υποκείμενο, αλλά για μια νέα φιλοσοφική σύλληψη του αντικειμένου ως αυτοτελούς, δυναμικής ενότητας που συνδέεται με τη διαδικασία της αυτοσυνείδησης.
Η ζωή του αντικειμένου δεν αφανίζεται μέσα στη συνείδηση. Αντιθέτως, η διατήρηση της αυτοτέλειάς του κάνει πιο απαιτητική τη σχέση τους. Αυτή η νέα μορφή σχέσης προετοιμάζει την αυτοσυνείδηση ως Επιθυμία.
4. Η Αυτοσυνείδηση ως Επιθυμία (Begierde) (§174)
Στην §174 η προβληματική της αυτοσυνείδησης αποκτά νέα ένταση. Διαβάζουμε, σε ελληνική απόδοση:
«Η αυτοσυνείδηση είναι βέβαιη για τον εαυτό της μόνο μέσω της άρσης αυτού του Άλλου, το οποίο παρουσιάζεται σε αυτήν ως αυθύπαρκτη ζωή· είναι Επιθυμία.»
Δύο έννοιες αποκτούν εδώ καθοριστική σημασία.
Η Ζωή: το αντικείμενο δεν είναι πλέον απλή, αδρανής παρουσία. Παρουσιάζεται με τον χαρακτήρα της αυθυπαρξίας, ως κάτι που δεν υποχωρεί αμέσως μπροστά στην αξίωση του υποκειμένου.
Η Επιθυμία (Begierde): η αυτοσυνείδηση δεν περιορίζεται σε μια ουδέτερη παρατήρηση. Επιδιώκει να επιβεβαιώσει τη δική της βεβαιότητα μέσα από μια έμπρακτη σχέση άρνησης και αφομοίωσης του αντικειμένου.
Η επιθυμία επιχειρεί να καταργήσει την ανεξαρτησία του άλλου. Το παράδειγμα της τροφής είναι εύγλωττο: καταναλώνοντας ένα αντικείμενο, το ζωντανό ον το αφομοιώνει και εξασφαλίζει προσωρινά την ικανοποίησή του.
Όμως εδώ βρίσκεται η αντίφαση. Για να αρνηθεί το αντικείμενό της, η επιθυμία πρέπει πρώτα να το συναντήσει ως κάτι ανεξάρτητο. Και όταν το καταναλώσει, η ικανοποίησή της δεν διαρκεί οριστικά· η ανάγκη και η επιθυμία επανέρχονται.
Έτσι η αυτοσυνείδηση, ενώ θέλει να αποδείξει την ανεξαρτησία της, αποκαλύπτεται εξαρτημένη από το ίδιο το αντικείμενο που επιδιώκει να αρνηθεί. Η άμεση ικανοποίηση δεν επαρκεί για την πλήρη βεβαίωση του εαυτού.
Αυτό σημαίνει ότι η σχέση της αυτοσυνείδησης με το αντικείμενο δεν είναι πλέον μόνο γνωσιοθεωρητική. Αποκτά συγχρόνως οντολογική και πρακτική διάσταση, θέτοντας τις προϋποθέσεις της ηθικής προβληματικής της αναγνώρισης.
5. Το αδιέξοδο της φυσικής επιθυμίας και το άνοιγμα προς την άλλη Αυτοσυνείδηση
Μέσα στην αυτοσυνείδηση εξακολουθεί να υφίσταται η διάκριση ανάμεσα στο «Εγώ» και στο «Άλλο». Η σχέση αυτή καθιστά αναγκαία την παρουσία του αντικειμένου, ακόμη κι όταν το υποκείμενο επιδιώκει να αναιρέσει την ανεξαρτησία του.
Η συνείδηση είναι πάντοτε συνείδηση κάποιου πράγματος. Η αυτοσυνείδηση, από την πλευρά της, δεν αρκείται πια σε ένα δεδομένο πράγμα· επιχειρεί να επιβεβαιώσει τον εαυτό της μέσω της επιθυμίας. Όσο όμως το αντικείμενό της είναι απλώς κάτι που μπορεί να καταναλωθεί ή να εξουδετερωθεί, η ικανοποίησή της παραμένει πρόσκαιρη.
Για μια βαθύτερη μορφή ικανοποίησης απαιτείται ένα αντικείμενο που δεν είναι απλώς παθητικό, αλλά μπορεί το ίδιο να επιτελεί την άρνηση και την επιστροφή στον εαυτό του. Το αντικείμενο αυτό έχει τη μορφή μιας άλλης Αυτοσυνείδησης.
Η αυτοσυνείδηση μπορεί να οδηγηθεί σε πλήρη ικανοποίηση μόνο μέσα από μια άλλη αυτοσυνείδηση.
Αυτή είναι η αναγκαία μετάβαση από την απλή κατανάλωση στην αναγνώριση (Anerkennung). Το ζητούμενο δεν είναι πλέον να εξαφανιστεί το άλλο, αλλά να εμφανιστεί ένα άλλο που είναι και το ίδιο αυτοσυνείδηση και μπορεί να αναγνωρίσει.
Η μετατόπιση αυτή φωτίζει και την προβληματική του αγώνα ζωής και θανάτου και της σχέσης Κυρίου και Δούλου, που αναπτύσσεται στη συνέχεια της εγελιανής ανάλυσης. Ακόμη κι αν συζητήσαμε προηγουμένως αυτές τις μορφές, επιστρέφουμε τώρα στο εννοιολογικό τους θεμέλιο: η επιθυμία μόνη της δεν μπορεί να προσφέρει την αμοιβαία αναγνώριση που απαιτεί η αυτοσυνείδηση.
Η διαλεκτική της αυτοσυνείδησης ανοίγεται έτσι στην παράλληλη ύπαρξη δύο αυτοσυνειδήσεων, στη σχέση ανεξαρτησίας και εξάρτησης, και στην ιστορική και φιλοσοφική σημασία της αναγνώρισης.