1. Το σύγχρονο δράμα του δούλου: Η ανεργία ως οντολογική ανυπαρξία
Ποιο είναι το μεγαλύτερο πρόβλημα των σύγχρονων δούλων; Η ανεργία!
Τι σημαίνει όμως αυτό όταν προσεγγίσουμε τη σύγχρονη εργασιακή πραγματικότητα μέσα από τη διαλεκτική Κυρίου και Δούλου του Χέγκελ;
Στην εγελιανή ανάλυση, η εργασία αποτελεί αποφασιστική διαδικασία μέσω της οποίας η υπηρετική συνείδηση ανακαλύπτει την ενεργητικότητά της. Μέσα στη μορφοποίηση του αντικειμένου βλέπει τη δική της πράξη να αποκτά διάρκεια. Η σχέση προς το πράγμα γίνεται συγχρόνως σχέση προς τον εαυτό της.
Από αυτή τη φιλοσοφική αφετηρία μπορούμε να διατυπώσουμε ένα οξύ κοινωνικό ερώτημα: τι συμβαίνει όταν ένας άνθρωπος στερείται τη δυνατότητα να εργαστεί, να δημιουργήσει και να αναγνωρίσει τον εαυτό του μέσα στο έργο του;
Η ανεργία δεν στερεί από τον άνθρωπο το Είναι του ούτε ακυρώνει την ανθρώπινη αξία του. Μπορεί ωστόσο να βιώνεται ως κοινωνική αορατότητα, ως απώλεια δημιουργικού ρόλου, ως αποκλεισμός από βασικούς μηχανισμούς κοινωνικής αναγνώρισης. Με αυτή τη σαφώς μεταφορική έννοια, η «ανυπαρξία του δούλου» δηλώνει την ακραία εμπειρία του να αντιμετωπίζεται ο άνθρωπος ως περιττός.
Η παραδοσιακή σχέση Κυρίου και Δούλου περιείχε τουλάχιστον μια ορατή εξάρτηση: ο Κύριος χρειαζόταν την εργασία του Δούλου. Στη σύγχρονη οικονομία, η μηχανή και η αυτοματοποίηση μπορούν να μεταβάλουν ριζικά αυτή τη σχέση. Όταν μια θέση εργασίας καταργείται, ο εργαζόμενος μπορεί να αισθανθεί ότι η κοινωνία δεν έχει πλέον ανάγκη τη συμβολή του.
Αυτή είναι μια σύγχρονη κριτική προέκταση της εγελιανής διαλεκτικής, όχι ο ισχυρισμός ότι ο ίδιος ο Χέγκελ ταύτισε την ανεργία με την κυριολεκτική ανυπαρξία, ούτε ότι κάθε τεχνολογική αλλαγή οδηγεί αναπόφευκτα σε μόνιμη απώλεια εργασίας.
Το ερώτημα παραμένει επιτακτικό: μπορεί μια κοινωνία να αναγνωρίζει πραγματικά τον άνθρωπο, αν του αρνείται τις συνθήκες δημιουργικής συμμετοχής στη ζωή της;
2. Η παγίδα της κατανάλωσης, η κρίση και η ιστορική διάσταση
Η αντίθεση ανάμεσα στην κατανάλωση και στην παραγωγική δραστηριότητα προσφέρεται για μια κριτική ανάγνωση της νεότερης οικονομίας.
Στη διάρκεια του 20ού αιώνα η μαζική παραγωγή και η επέκταση της κατανάλωσης μεταμόρφωσαν την καθημερινότητα. Ο άνθρωπος απέκτησε πρόσβαση σε πλήθος προϊόντων, αλλά συγχρόνως μπορούσε να περιορίζεται στον ρόλο του καταναλωτή, απομακρυνόμενος από τη δημιουργική γνώση της κατασκευής τους.
Η εκμηχάνιση επέτρεψε την παραγωγή περισσότερων αγαθών με διαφορετική και, σε πολλές περιπτώσεις, λιγότερη ανθρώπινη εργασία ανά μονάδα προϊόντος. Δεν συνεπάγεται όμως αυτομάτως ότι ο συνολικός αριθμός θέσεων εργασίας μειώνεται πάντοτε: δημιουργούνται επίσης νέα επαγγέλματα, νέες ανάγκες και νέα πεδία δραστηριότητας. Η κριτική αφορά κυρίως ποιος ωφελείται από την παραγωγικότητα και ποιος επωμίζεται τις μεταβάσεις.
Η οικονομική κρίση του 1929 και η μαζική ανεργία που ακολούθησε προσφέρουν ένα ιστορικό πεδίο μελέτης των κοινωνικών συνεπειών της οικονομικής κατάρρευσης. Η κρίση δεν εξηγείται μόνο από την εκμηχάνιση ή την καταναλωτική συμπεριφορά, αλλά από πολλούς αλληλεπιδρώντες οικονομικούς και θεσμικούς παράγοντες.
Στη Γερμανία του Μεσοπολέμου, η οικονομική ανασφάλεια και η πολιτική αποσταθεροποίηση συνέβαλαν στο περιβάλλον μέσα στο οποίο ενισχύθηκε ο ναζισμός. Η ναζιστική προπαγάνδα εκμεταλλεύτηκε τη δυσφορία και καλλιέργησε αντισημιτισμό, παρουσιάζοντας τους Εβραίους ως αποδιοπομπαίους τράγους. Η ανεργία δεν οδηγεί νομοτελειακά στον ναζισμό, αλλά ο κοινωνικός αποκλεισμός μπορεί να αξιοποιηθεί από αυταρχικά κινήματα που προσφέρουν ψευδείς και απάνθρωπες ερμηνείες της κρίσης.
Αν διαβάσουμε αυτές τις εξελίξεις με όρους αναγνώρισης, η απώλεια εργασίας μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από στέρηση εισοδήματος: μπορεί να τραυματίσει την αίσθηση κοινωνικής συμμετοχής. Η φιλοσοφική πρόκληση είναι να μην αφήσουμε αυτή την πληγή να μετατραπεί σε απαξίωση της ανθρώπινης ύπαρξης ή σε εχθρότητα απέναντι στους άλλους.
3. Η απώλεια της αυθυπαρξίας: Από την αγροτική παραγωγή στην «ευσπλαχνία» του κεφαλαίου
Η εργασία συνδεόταν σε ορισμένες ιστορικές μορφές αγροτικής παραγωγής με μια πιο άμεση σχέση του ανθρώπου προς το προϊόν και τους όρους της δραστηριότητάς του. Ο καλλιεργητής που διαθέτει τη γη, τα μέσα και τον καρπό της εργασίας του μπορεί να βιώνει μια ισχυρή αίσθηση αυθυπαρξίας.
Δεν πρέπει, ωστόσο, να εξιδανικεύουμε το αγροτικό παρελθόν: η αγροτική ζωή χαρακτηρίστηκε επίσης από φτώχεια, καταναγκασμούς, ανισότητες και εξαρτήσεις. Ούτε η σύγχρονη αγροτική παραγωγή έχει χάσει παντού τη δυνατότητα ανεξάρτητης δημιουργίας.
Η εκβιομηχάνιση, η συγκέντρωση των μέσων παραγωγής και η ενσωμάτωση της γεωργίας στις μεγάλες αγορές μετασχημάτισαν τη σχέση ανάμεσα στον εργαζόμενο και στο αντικείμενό του. Η φιλοσοφική ερώτηση γίνεται: σε ποιον ανήκει η δυνατότητα να διαμορφώνει τον κόσμο και να αναγνωρίζει τον εαυτό του στο έργο του;
Από εδώ μπορούμε να εξετάσουμε κριτικά την υποτιθέμενη «ευσπλαχνία» ενός οικονομικού συστήματος που ενίοτε αντιμετωπίζει τον αποκλεισμένο άνθρωπο περισσότερο ως πρόβλημα προς διαχείριση παρά ως ελεύθερο πρόσωπο με δημιουργικές δυνατότητες.
Στο πλαίσιο μιας οξείας κοινωνικής κριτικής, η εξάρτηση από ουσίες μπορεί να παρουσιαστεί ως μορφή φυγής από μια οδυνηρή πραγματικότητα. Δεν είναι όμως τεκμηριωμένο ότι τα ναρκωτικά προσφέρονται σκόπιμα από το κεφάλαιο ως οργανωμένος μηχανισμός εξόντωσης των ανέργων. Η χρήση εξαρτησιογόνων ουσιών έχει σύνθετες αιτίες· η οικονομική ανασφάλεια, το τραύμα, οι συνθήκες διαβίωσης και η υγεία αλληλεπιδρούν με πολλούς διαφορετικούς τρόπους.
Η ευθύνη της κοινωνίας δεν είναι να στιγματίζει τους ανθρώπους που αντιμετωπίζουν εξάρτηση ή ανεργία, αλλά να δημιουργεί συνθήκες αξιοπρεπούς ζωής, εργασίας, παιδείας, κοινωνικής φροντίδας και πραγματικής αναγνώρισης.
Εδώ η κριτική σκέψη αποκτά ουσιώδη σημασία. Χωρίς τη δυνατότητα θεωρητικής επεξεργασίας των κοινωνικών σχέσεων, ο άνθρωπος κινδυνεύει να αποδέχεται ως φυσικά και αναπόφευκτα όσα έχουν συγκεκριμένη ιστορική και θεσμική διαμόρφωση. Η φιλοσοφία μάς καλεί να αναρωτηθούμε όχι μόνο πώς λειτουργεί ένας μηχανισμός, αλλά και ποιον υπηρετεί και τι είδους ανθρώπινη ζωή καθιστά δυνατή.
4. Επιθυμία έναντι Εργασίας: Το εφήμερο της απόλαυσης και η διαμόρφωση του αντικειμένου (§195)
Στην §195 της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, ο Χέγκελ εξετάζει τη διαμόρφωση (das Bilden): τη μορφοποιητική εργασία μέσα από την οποία η υπηρετική συνείδηση αποκτά έναν νέο τρόπο σχέσης με τον εαυτό της.
Η αντίθεση προς την επιθυμία του Κυρίου είναι αποφασιστική. Ο Κύριος απολαμβάνει το πράγμα: το καταναλώνει και, μέσα στην άμεση ικανοποίηση, το αφήνει να εξαφανιστεί. Η απόλαυση, όμως, είναι παροδική. Η επιθυμία επανέρχεται και χρειάζεται διαρκώς ένα νέο αντικείμενο.
Ο Δούλος, αντίθετα, δεν καταναλώνει απλώς το πράγμα. Εργάζεται επάνω του. Αντιμετωπίζει την αντίσταση του υλικού, περιορίζει την άμεση ορμή του και του προσδίδει μια μορφή που διαρκεί.
Ο Χέγκελ χαρακτηρίζει την εργασία, σε ελληνική απόδοση του νοήματος της §195, ως:
«Επιθυμία που χαλιναγωγείται, εξαφάνιση που συγκρατείται: η εργασία διαμορφώνει.»
Η διατύπωση αποκαλύπτει ολόκληρο τον φιλοσοφικό πυρήνα της αντίθεσης.
Στην απόλαυση, το αντικείμενο τείνει να εξαφανιστεί μέσα στην ικανοποίηση. Η αυτοβεβαίωση που προσφέρει στον Κύριο είναι άμεση αλλά φευγαλέα.
Στην εργασία, η άμεση επιθυμία αναστέλλεται. Το πράγμα δεν εκμηδενίζεται· μετασχηματίζεται. Η μορφή που αποκτά το αντικείμενο διαρκεί και γίνεται ορατό τεκμήριο της δραστηριότητας του εργαζομένου.
Η υπηρετική συνείδηση μπορεί έτσι να αναγνωρίσει τη δική της μορφοποιητική δύναμη στο έργο της. Η σχέση προς το πράγμα γίνεται σχέση προς τον ίδιο της τον εαυτό.
Δεν πρόκειται μόνο για παραγωγή χρήσιμων αντικειμένων. Η εργασία έχει μια βαθιά παιδευτική και διαμορφωτική διάσταση (Bildung). Ο άνθρωπος μετασχηματίζει το αντικείμενο, αλλά συγχρόνως μετασχηματίζεται και ο ίδιος.
Η εργασία δεν αποτελεί επομένως απλή αντίθεση προς τη γνώση· αποτελεί μια εμπειρία αυτογνωσίας μέσα από την πράξη. Ο Δούλος, που αρχικά εμφανιζόταν ως εξαρτημένος, ανακαλύπτει στη μορφοποιητική του δραστηριότητα έναν δρόμο προς την αυτοτέλεια.
Αυτή η διαλεκτική δεν αποδεικνύει ότι κάθε πραγματική εργασία είναι αυτομάτως ελεύθερη ή παιδευτική. Οι ιστορικές εργασιακές σχέσεις μπορούν να είναι εξουθενωτικές και αλλοτριωτικές. Η εγελιανή ανάλυση αναδεικνύει, πάντως, τη δυνατότητα της εργασίας να γίνει πεδίο διαμόρφωσης του εαυτού, όταν ο άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίζει τη δική του δραστηριότητα στο έργο του.
Αυτό είναι και το ουσιαστικό αντίβαρο στη σύγχρονη εμπειρία της κοινωνικής αορατότητας: ο άνθρωπος δεν εξαντλείται στην ικανότητά του να καταναλώνει· χρειάζεται τις συνθήκες για να δημιουργεί, να διαμορφώνει και να αναγνωρίζεται ως ελεύθερο πρόσωπο.