1. Η Επιθυμία ως κινητήριος δύναμη της ιστορικής αναστροφής
Στη σχέση Κυρίου και Δούλου, ο Κύριος εμφανίζεται αρχικά ως η αρνητική συνείδηση που ικανοποιεί άμεσα την επιθυμία της: απολαμβάνει το αντικείμενο χάρη στην εργασία του άλλου. Ο Δούλος, αντιθέτως, σχετίζεται με το πράγμα διά της εργασίας: η δική του άρνηση δεν είναι άμεση κατανάλωση, αλλά μορφοποίηση του αντικειμένου.
Και οι δύο συνειδήσεις διαμεσολαβούνται από το πράγμα, αλλά με διαφορετικό τρόπο. Ο Κύριος το απολαμβάνει και το καταναλώνει· ο Δούλος το επεξεργάζεται, αναστέλλοντας την άμεση επιθυμία και αποτυπώνοντας τη δική του δραστηριότητα σε μια μορφή που διαρκεί.
Μπορούμε να αναπτύξουμε αυτή την εγελιανή αντίθεση σε μια κοινωνικοπολιτική ερμηνεία: τι συμβαίνει όταν εκείνος που εργάζεται αρχίσει να διεκδικεί όχι μόνο τη δυνατότητα παραγωγής, αλλά και το δικαίωμα να απολαμβάνει τα αγαθά, να ορίζει τους όρους της ζωής του και να συμμετέχει στην εξουσία;
Η μετατόπιση της επιθυμίας από την απλή επιβίωση προς τη διεκδίκηση της απόλαυσης και της αυτονομίας μπορεί να γίνει δύναμη ιστορικής ανατροπής. Στην παράδοση αυτή η σκέψη συνδέεται με μια μαρξιστική προέκταση της διαλεκτικής Κυρίου και Δούλου. Δεν αποτελεί, ωστόσο, κατά γράμμα θέση του Μαρξ ότι η επανάσταση προκύπτει αποκλειστικά όταν ο εργάτης θέλει να καταναλώνει όπως ο Κύριος. Στη μαρξική θεωρία κεντρική θέση έχουν επίσης οι σχέσεις παραγωγής, η ιδιοκτησία, η ταξική σύγκρουση και η συλλογική πολιτική δράση.
Η ιδιότητα του Κυρίου ή του Δούλου δεν είναι μια αμετάβλητη ανθρώπινη ουσία. Οι ιστορικοί όροι εξουσίας και υποταγής μπορούν να μεταβληθούν. Το ζήτημα είναι αν η διεκδίκηση της επιθυμίας θα οδηγήσει σε αμοιβαία αναγνώριση και ελευθερία ή σε μια απλή αντιστροφή των ρόλων, όπου ο πρώην υποταγμένος γίνεται νέος κυρίαρχος.
2. Ιστορικές εκδηλώσεις της ανατροπής: Από τη Σοβιετική Ένωση στις Αστικές Επαναστάσεις
Η σχέση παραγωγής, απόλαυσης και πολιτικής εξουσίας φωτίζει διαφορετικές ιστορικές ανατροπές, χωρίς να εξαντλεί τις αιτίες τους.
Το παράδειγμα της Σοβιετικής Ένωσης. Η Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917 διακήρυξε την ανατροπή της παλαιάς κοινωνικής και πολιτικής ιεραρχίας. Ωστόσο, η μετέπειτα συγκρότηση ενός συγκεντρωτικού κομματικού κράτους γέννησε νέες μορφές προνομίων και εξουσίας. Η νομενκλατούρα απέκτησε ιδιαίτερη πρόσβαση σε αγαθά, υπηρεσίες και διοικητική ισχύ, ενώ οι πολίτες δεν διέθεταν αντίστοιχη πολιτική αυτονομία.
Στο πλαίσιο της κριτικής μας μπορούμε να δούμε εδώ το ενδεχόμενο αναπαραγωγής της σχέσης Κυρίου και Δούλου με νέους ιστορικούς όρους. Η πραγματική ιστορία της Σοβιετικής Ένωσης είναι, βέβαια, πολυπλοκότερη και δεν εξηγείται από μία μόνο επιθυμία των επαναστατών ή των ηγετών. Το φιλοσοφικό ερώτημα παραμένει: πώς μια επανάσταση που επικαλείται τη χειραφέτηση μπορεί να συγκροτήσει νέες σχέσεις εξάρτησης;
Η Αγγλική και η Γαλλική Επανάσταση. Η άνοδος των αστικών στρωμάτων συνδέθηκε με την ανάπτυξη εμπορικών και παραγωγικών δραστηριοτήτων, αλλά και με τη διεκδίκηση πολιτικής συμμετοχής. Η οικονομική ισχύς δεν συνεπαγόταν αυτομάτως αντίστοιχη δυνατότητα ορισμού των νόμων και των θεσμών.
Η αγγλική επαναστατική περίοδος του 17ου αιώνα και η Γαλλική Επανάσταση του 1789 υπήρξαν διαφορετικές ιστορικές διαδικασίες, με πολλαπλά κοινωνικά υποκείμενα και αιτίες. Προσφέρονται, ωστόσο, για να εξετάσουμε τη σχέση ανάμεσα στην οικονομική δραστηριότητα, στην κοινωνική αναγνώριση και στη διεκδίκηση της πολιτικής εξουσίας.
Η άνοδος των αστικών τάξεων συνέβαλε αποφασιστικά στη διαμόρφωση νεότερων καπιταλιστικών θεσμών, χωρίς ο καπιταλισμός να προέκυψε από μία και μόνη επανάσταση. Η μεταβολή του συστήματος εξουσίας δεν εξάλειψε αυτομάτως κάθε ανισότητα: αναδύθηκαν νέες σχέσεις ανάμεσα σε ιδιοκτήτες κεφαλαίου και μισθωτούς εργαζομένους.
Με αυτή την οπτική, η ιστορική αναστροφή δεν είναι ποτέ εγγυημένη ολοκλήρωση της ελευθερίας. Μπορεί να μετασχηματίσει μια μορφή κυριαρχίας και ταυτόχρονα να παράγει μια άλλη.
3. Η κριτική της Σχολής της Φρανκφούρτης: Η καταναλωτική φενάκη
Πώς μπορεί ένα κοινωνικό σύστημα να διατηρείται όταν εξακολουθούν να υπάρχουν ανισότητες, αντιφάσεις και σχέσεις εξάρτησης;
Στο ερώτημα αυτό συμβάλλει η Κριτική Θεωρία της Σχολής της Φρανκφούρτης, με σημαντικούς στοχαστές τον Μαξ Χορκχάιμερ, τον Τέοντορ Αντόρνο και τον Χέρμπερτ Μαρκούζε. Οι θέσεις τους δεν είναι απολύτως ταυτόσημες, αλλά συγκλίνουν στην κριτική των μορφών με τις οποίες η νεότερη κοινωνία παράγει συμμόρφωση, τυποποίηση και ανελευθερία, ακόμη και όταν υπόσχεται ευημερία.
Η κριτική στην πολιτιστική βιομηχανία του Αντόρνο και του Χορκχάιμερ και στην παραγωγή των αναγκών και των μορφών ενσωμάτωσης που εξετάζει ο Μαρκούζε μάς επιτρέπει να αναρωτηθούμε μήπως η επιθυμία, αντί να καταστέλλεται απλώς, διαμορφώνεται και κατευθύνεται.
Το νεότερο καταναλωτικό περιβάλλον καλλιεργεί συχνά την εντύπωση ότι όλο και περισσότερα αγαθά είναι προσιτά σε όλους. Η διαφήμιση, οι συμβολισμοί κοινωνικού κύρους και οι μηχανισμοί πίστωσης μπορούν να ενισχύουν την αίσθηση ότι η απόκτηση αγαθών ταυτίζεται με την ελευθερία και την προσωπική αναγνώριση.
Ας εξετάσουμε ένα παράδειγμα από την κυπριακή πραγματικότητα. Ένα υπερβολικά μεγάλο σπίτι μπορεί να μετατραπεί σε κοινωνικό σύμβολο επιτυχίας. Αν η απόκτησή του βασίζεται σε μακροχρόνιο δανεισμό πέρα από τις πραγματικές δυνατότητες του νοικοκυριού, τότε ένα αγαθό που υπόσχεται αυτονομία μπορεί να παράγει οικονομική δέσμευση και εξάρτηση.
Δεν είναι κάθε στεγαστικό δάνειο παγίδα ούτε κάθε καταναλωτική επιθυμία ψευδής. Το κρίσιμο ερώτημα είναι: ποιος διαμορφώνει την επιθυμία, με ποιον τρόπο και με ποιες συνέπειες για την αυτονομία του προσώπου;
Η «καταναλωτική φενάκη» συνίσταται ακριβώς στο ενδεχόμενο να συγχέουμε την πρόσβαση στην κατανάλωση με την πραγματική δυνατότητα αυτοκαθορισμού. Η σχέση με το αντικείμενο μπορεί τότε να μοιάζει με την άμεση απόλαυση του Κυρίου, ενώ εξακολουθεί να στηρίζεται σε αφανείς δεσμεύσεις.
4. Η απώλεια της πολιτικής και ο αφοπλισμός της έννοιας «Επανάσταση»
Γιατί δεν μετατρέπεται αυτομάτως η δυσαρέσκεια σε ριζική πολιτική ανατροπή;
Πρώτον, η απομάκρυνση από την πολιτική συμμετοχή. Όταν οι πολίτες αντιμετωπίζουν την πολιτική ως αποκλειστική υπόθεση επαγγελματιών ή ειδικών, ο δημόσιος χώρος μπορεί να περιορίζεται σε έναν μηχανισμό διαχείρισης αποφάσεων που λαμβάνονται ερήμην τους. Η κριτική αυτή δεν σημαίνει ότι όλοι οι πολιτικοί δρουν ως εντολοδόχοι του κεφαλαίου. Θέτει το πρόβλημα της πραγματικής συμμετοχής στη διαμόρφωση της συλλογικής ζωής.
Δεύτερον, ο κατακερματισμός των κοινωνικών αγώνων. Οι διεκδικήσεις επιμέρους κλάδων μπορούν να αποφέρουν ουσιαστικά δικαιώματα και βελτιώσεις. Ενδέχεται, όμως, να αδυνατούν να αντιμετωπίσουν τις γενικότερες σχέσεις εξάρτησης εφόσον δεν συνδέονται με μια ευρύτερη θεωρητική και πολιτική προοπτική. Η έννοια της χειραφέτησης απαιτεί να σκεφτούμε πέρα από τη μεμονωμένη διεκδίκηση, χωρίς να υποτιμούμε τα πραγματικά επιτεύγματα των κοινωνικών αγώνων.
Τρίτον, η αποδυνάμωση της γλώσσας της ανατροπής. Στο 1984 του Τζορτζ Όργουελ, η Νέα Ομιλία (Newspeak) αποτελεί λογοτεχνικό παράδειγμα συστηματικής συρρίκνωσης του νοητού μέσω του γλωσσικού ελέγχου. Η αναφορά αυτή προσφέρει μια ενδιαφέρουσα αναλογία: όταν η λέξη «επανάσταση» χρησιμοποιείται αδιακρίτως για κάθε τεχνολογική και εμπορική καινοτομία, υπάρχει κίνδυνος να εξασθενίσει η ειδική πολιτική σημασία της.
Αυτό, βέβαια, δεν αποδεικνύει ότι η χρήση της λέξης για την «ψηφιακή επανάσταση» συνιστά οργανωμένη απόπειρα καταστολής της πολιτικής σκέψης. Μας υποχρεώνει, ωστόσο, να εξετάζουμε τι σημαίνουν οι λέξεις, ποια πραγματικότητα κατονομάζουν και τι αποκρύπτει η υπερβολική τους χρήση.
Ανακύπτει έτσι ένα αποφασιστικό ερώτημα: πώς μπορεί η διεκδίκηση της ελευθερίας να παραμείνει διανοητικά και πολιτικά ενεργή, αντί να περιοριστεί σε ένα κενό σύνθημα;
5. Ο ρόλος της φιλοσοφίας και ο πληθωρισμός του ανόητου λόγου
Η διατήρηση της εξουσίας δεν εξαρτάται αποκλειστικά από τη φυσική καταστολή. Εξαρτάται επίσης από τις ιδέες, τις αναπαραστάσεις, τις συνήθειες και τις κατηγορίες με τις οποίες οι άνθρωποι κατανοούν τον κόσμο.
Δεν χρειάζεται να υποθέσουμε ότι οι ισχυροί γνωρίζουν όλοι φιλοσοφία ή ότι υπάρχει ένα ενιαίο, κρυφό σχέδιο χειραγώγησης. Αρκεί να παρατηρήσουμε ότι οι θεσμοί, τα μέσα επικοινωνίας και οι οικονομικοί μηχανισμοί μπορούν να επηρεάζουν σημαντικά τον τρόπο με τον οποίο οι πολίτες διαμορφώνουν τις ανάγκες και τις πεποιθήσεις τους.
Η κριτική της ρηχής, αποκλειστικά τεχνοκρατικής εκπαίδευσης αποκτά εδώ ξεχωριστή σημασία. Όταν η παιδεία περιορίζεται στην προσαρμογή προς τις απαιτήσεις της αγοράς, κινδυνεύει να παραμελήσει την ικανότητα εννοιολογικής διάκρισης, ιστορικής κατανόησης και αμφισβήτησης των αυτονόητων. Αυτό δεν ακυρώνει την αξία της επιστημονικής ή επαγγελματικής εκπαίδευσης· δείχνει την ανάγκη να συμπληρώνεται από κριτικό αναστοχασμό.
Ο σύγχρονος άνθρωπος ζει μέσα σε έναν εντυπωσιακό πληθωρισμό λόγου. Ενημερώνεται αδιάκοπα, καταναλώνει πληροφορίες και εικόνες, συναντά διαρκώς νέες υποσχέσεις ικανοποίησης. Όμως η ποσότητα των μηνυμάτων δεν ισοδυναμεί με βάθος σκέψης.
Ο μόχθος της φιλοσοφίας απαιτεί χρόνο, εσωτερική συγκέντρωση και υπομονή απέναντι στο δύσκολο. Απαιτεί επίσης την ικανότητα να εξετάζουμε κριτικά όχι μόνο τους ισχυρισμούς των άλλων, αλλά και τις ίδιες μας τις επιθυμίες.
Εδώ επιστρέφουμε στο εγελιανό ερώτημα. Αν ο Δούλος αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα στη μορφοποιητική εργασία, τότε η σκέψη μπορεί επίσης να γίνει μια εργασία διαμόρφωσης: όχι μόνο του εξωτερικού αντικειμένου, αλλά και των εννοιών με τις οποίες οργανώνουμε την πραγματικότητα.
Η φιλοσοφία δεν εγγυάται μια πολιτική επανάσταση ούτε υπαγορεύει μία και μοναδική μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Μπορεί, όμως, να συντελέσει σε μια βαθύτερη χειραφέτηση της κρίσης, ώστε ο άνθρωπος να μην αποδέχεται παθητικά ως φυσικό και αναπόφευκτο ό,τι αποτελεί ιστορικό προϊόν.
Η ελευθερία αρχίζει και από την ικανότητα να αναγνωρίζουμε πώς διαμορφώνονται οι επιθυμίες μας, να εξετάζουμε την εξουσία και να σκεφτόμαστε με δικά μας κριτήρια.