1. Η ασυμμετρία των συνειδήσεων: Επιθυμία του Κυρίου έναντι Απώθησης του Δούλου
Ας σκεφτούμε έναν μεγαλοεπιχειρηματία ή έναν εφοπλιστή που διαθέτει ήδη εκατό πλοία και επιδιώκει να αποκτήσει το εκατοστό πρώτο. Το νέο πλοίο μπορεί να εμφανίζεται γι' αυτόν ως αντικείμενο επιθυμίας, το οποίο προστίθεται στην ήδη υπάρχουσα περιουσία του. Η δραστηριότητά του δεν ταυτίζεται κατ' ανάγκην με εκείνη τη μορφοποιητική εργασία για την οποία μιλά ο Χέγκελ στη διαλεκτική Κυρίου και Δούλου.
Ας αντιπαραβάλουμε τώρα τον μισθωτό εργαζόμενο, ακόμη και έναν υψηλόβαθμο διευθυντή, ο οποίος μπορεί να εργάζεται για την παραγωγή αγαθών που δεν του ανήκουν. Ο εργαζόμενος συχνά χρειάζεται να αναστείλει τις άμεσες επιθυμίες του και να υποβάλει τη δραστηριότητά του σε καθορισμένους όρους.
Στην εγελιανή σχηματοποίηση ο Κύριος σχετίζεται με το πράγμα πρωτίστως διά της άμεσης απόλαυσης, ενώ ο Δούλος διά της εργασίας, δηλαδή της επεξεργασίας ενός ανεξάρτητου αντικειμένου. Όμως οι σημερινοί επιχειρηματίες και εργαζόμενοι δεν αντιστοιχούν μηχανικά στις δύο μορφές της Φαινομενολογίας: και οι επιχειρηματίες εργάζονται, και οι μισθωτοί απολαμβάνουν αγαθά και διατηρούν ποικίλους βαθμούς αυτονομίας.
Η αναλογία έχει εντούτοις μια κριτική δύναμη. Μας υποχρεώνει να εξετάσουμε ποιος μπορεί να ικανοποιεί τις επιθυμίες του με σχετική άνεση και ποιος καλείται να αναβάλλει διαρκώς την ικανοποίησή τους. Μας καλεί επίσης να διακρίνουμε ανάμεσα στη χαρακτηριστική άνεση της εξουσίας και στην πίεση, την ανασφάλεια και την αγωνία που μπορεί να συνοδεύουν την εξαρτημένη εργασία.
Το αντικείμενο της εργασίας διατηρεί τη δική του αυθυπαρξία. Ο εργαζόμενος δεν το εξαφανίζει μέσα στην κατανάλωση, αλλά αναμετριέται με την αντίστασή του και του προσδίδει μορφή. Μέσα από αυτή την εργασία μπορεί να αναγνωρίσει την ενεργητικότητά του σε κάτι που διαρκεί.
2. Η αρνητική σημασία του Φόβου και της Αγωνίας στη διαμόρφωση (§196)
Στην §196 της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, ο Χέγκελ επιστρέφει στη μορφωτική και διαμορφωτική δραστηριότητα —το das Bilden— και δείχνει ότι αυτή διαθέτει όχι μόνο μια θετική αλλά και μια αρνητική σημασία.
Σε ελληνική απόδοση του νοήματος:
«Η διαμορφωτική δραστηριότητα δεν έχει μόνο τη θετική σημασία ότι το καθαρό δι' εαυτό Είναι της υπηρετικής συνείδησης γίνεται γι' αυτήν κάτι το υπάρχον· έχει επίσης, σε αντίθεση προς την πρώτη αυτή στιγμή, την αρνητική σημασία του φόβου.»
Η θετική πλευρά είναι ότι η υπηρετική συνείδηση βλέπει την ίδια της τη δραστηριότητα να αντικειμενοποιείται: το πράγμα αποκτά μια μορφή που έχει παραχθεί από την εργασία της.
Η αρνητική πλευρά συνδέεται με την εμπειρία της απόλυτης απειλής που έχει προηγηθεί. Η υπηρετική συνείδηση έχει γνωρίσει τον φόβο του θανάτου και έχει αισθανθεί να κλονίζεται ολόκληρη η ύπαρξή της. Η εργασία, με τη μορφοποίηση του αντικειμένου, επιτρέπει να μεταφερθεί εκείνη η αρνητικότητα από τον εξωτερικό τρόμο σε μια δραστηριότητα την οποία η συνείδηση ασκεί και αναγνωρίζει ως δική της.
Ο φόβος (Furcht) αποτελεί ρητή κατηγορία αυτής της εγελιανής ανάλυσης. Η αγωνία μπορεί να αξιοποιηθεί ως συναφής ερμηνευτικός όρος, αλλά δεν πρέπει να ταυτίζουμε άκριτα τη συγκεκριμένη χρήση της με τη μεταγενέστερη υπαρξιακή έννοια της Angst.
Η κοινωνική προέκταση γίνεται ιδιαίτερα αισθητή στην εμπειρία του μισθωτού: χρειάζεται να έχει εργασία, να διατηρεί την ικανότητα να εργαστεί, να αντιμετωπίζει τις απαιτήσεις της παραγωγής και να ζει με την πιθανότητα απώλειας του εισοδήματός του.
Το ενδεχόμενο της ανεργίας μπορεί να προκαλέσει βαθιά κρίση κοινωνικής αναγνώρισης, αλλά δεν καθιστά τον άνθρωπο ανύπαρκτο ούτε μειώνει την ανθρώπινη αξία του. Το ερώτημα είναι πώς μια κοινωνία οργανώνει την εργασία και την ασφάλεια, ώστε ο δημιουργικός μόχθος να αποτελεί πεδίο ανάπτυξης και όχι διαρκή συνθήκη φόβου.
3. Η εξέλιξη της εξουσίας: Από την αγωνία των μοναρχών στην ασφάλεια των αστών
Είχαν οι παλαιοί μονάρχες φόβο και αγωνία; Αναμφίβολα. Οι αυτοκρατορικές και μοναρχικές εξουσίες αντιμετώπιζαν όχι μόνο λαϊκές εξεγέρσεις αλλά και δυναστικές αντιπαραθέσεις, συνωμοσίες και ανταγωνισμούς για τη διαδοχή. Ο μονάρχης μπορούσε να χάσει την εξουσία του μαζί με την ίδια του τη ζωή.
Η ιστορική μετάβαση σε μορφές αντιπροσωπευτικής διακυβέρνησης μετασχημάτισε τον τρόπο με τον οποίο ασκείται και διατηρείται η πολιτική εξουσία. Οι θεσμοί, οι εκλογές, η διάκριση αρμοδιοτήτων και η περιοδική εναλλαγή κυβερνήσεων μεταφέρουν μεγάλο μέρος της σύγκρουσης από το πρόσωπο του ηγεμόνα σε ένα πιο σύνθετο σύστημα κανόνων.
Αυτό το σύστημα μπορεί να προσφέρει μεγαλύτερη θεσμική συνέχεια και προβλεψιμότητα. Μπορεί όμως και να καταστήσει δυσκολότερο τον εντοπισμό των πραγματικών κέντρων ισχύος, ιδιαίτερα όταν η οικονομική δύναμη επηρεάζει δυσανάλογα την πολιτική.
Η κριτική θέση της παράδοσης είναι οξεία: μήπως η αντιπροσωπευτική δημοκρατία επιτρέπει την αναπαραγωγή μιας βαθύτερης οικονομικής κυριαρχίας, ακόμη κι όταν οι κυβερνήσεις αλλάζουν; Αυτή είναι μια πολιτικοφιλοσοφική υπόθεση προς εξέταση, όχι καθολική απόδειξη ότι κάθε αντιπροσωπευτική δημοκρατία αποτελεί απλώς προσχηματικό πολίτευμα.
Η δημοκρατική εκπροσώπηση, τα δικαιώματα και η δυνατότητα δημόσιας αμφισβήτησης είναι πραγματικά και σημαντικά γνωρίσματα πολλών σύγχρονων πολιτευμάτων. Η ύπαρξή τους δεν καταργεί, ωστόσο, το ερώτημα για την ανισότητα της κοινωνικής και οικονομικής ισχύος.
Εδώ η εγελιανή διαλεκτική της αναγνώρισης μάς βοηθά να διακρίνουμε ανάμεσα στην τυπική ισότητα των πολιτών και στην ουσιαστική δυνατότητα κάθε προσώπου να συμμετέχει και να καθορίζει τους όρους της ζωής του.
4. Η φιλοσοφική ανθρωπολογία του Χέγκελ και τα όρια του μαρξισμού
Η σχέση Κυρίου και Δούλου στον Χέγκελ δεν αποτελεί απλώς μια περιγραφή ιστορικής εκμετάλλευσης. Είναι μια μορφή της εμπειρίας της αυτοσυνείδησης που φανερώνει πώς η ανεξαρτησία μπορεί να αποδεικνύεται εξαρτημένη και πώς η υποταγμένη συνείδηση μπορεί να ανακαλύπτει τη δική της δύναμη.
Ο Καρλ Μαρξ αξιοποίησε δημιουργικά την εγελιανή προβληματική της εργασίας, της αλλοτρίωσης και της ιστορικής μεταβολής. Η θεωρία του για τις τάξεις και τις σχέσεις παραγωγής συνδέεται με αυτή την κληρονομιά, αλλά δεν συνιστά απλή αντιγραφή της.
Μπορούμε να θέσουμε ένα δύσκολο ερώτημα: είναι δυνατόν μια κοινωνία που επιχειρεί να καταργήσει τις σχέσεις εκμετάλλευσης να παράγει εκ νέου σχέσεις κυριαρχίας; Τα παραδείγματα κομματικών ιεραρχιών και προνομίων στα καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης δείχνουν την ανάγκη να εξετάζουμε κριτικά τη σχέση ανάμεσα στα χειραφετητικά ιδεώδη και στην πραγματική άσκηση της εξουσίας.
Δεν είναι, ωστόσο, ακριβές να αποδώσουμε στον Χέγκελ τον ισχυρισμό ότι ορισμένοι άνθρωποι είναι εκ φύσεως προορισμένοι να κυριαρχούν και άλλοι να υπηρετούν, ούτε ότι η σχέση Κυρίου και Δούλου πρέπει αναγκαστικά να επαναλαμβάνεται αμετάβλητη σε όλη την ιστορία. Η ίδια η εγελιανή κίνηση αποκαλύπτει την ανεπάρκεια της άνισης αναγνώρισης.
Από την άλλη πλευρά, καμία θεωρία της χειραφέτησης δεν απαλλάσσεται από το καθήκον να εξετάζει πώς οι θεσμοί και οι κοινωνικές πρακτικές μπορούν να γεννούν νέες ανισότητες.
Η φιλοσοφική ανθρωπολογία που αναδύεται από τη συγκεκριμένη παράδοση αφορά, τελικά, μια ανθρώπινη σχέση προς την επιθυμία, τον φόβο, την εργασία, την εξουσία και την αναγνώριση. Δεν επιτρέπει να μετατρέψουμε τις ιστορικές μορφές τους σε αμετάβλητα πεπρωμένα.
5. Η φενάκη των «ίσων ευκαιριών» και οι μηχανισμοί πειθάρχησης (Μισέλ Φουκώ)
Η σύγχρονη φιλελεύθερη δημοκρατία παρουσιάζεται συχνά ως κοινωνία ανοιχτών ευκαιριών, στην οποία η προσωπική προσπάθεια μπορεί να οδηγήσει σε κοινωνική άνοδο.
Όμως η τυπική δυνατότητα δεν σημαίνει αναγκαστικά και ουσιαστικά ίση αφετηρία. Η κοινωνική προέλευση, ο πλούτος, η πρόσβαση στην εκπαίδευση, η υγεία και οι θεσμικές διακρίσεις μπορούν να επηρεάζουν σημαντικά τις πραγματικές δυνατότητες ενός ανθρώπου.
Η κριτική στην ιδεολογία των «ίσων ευκαιριών» δεν απαιτεί να ισχυριστούμε ότι η κοινωνική κινητικότητα είναι απολύτως αδύνατη. Επισημαίνει ότι η απλή επίκληση της ατομικής προσπάθειας μπορεί να αποκρύπτει τις δομικές ανισότητες, μεταφέροντας όλη την ευθύνη της αποτυχίας στο άτομο.
Ο Καρλ Πόπερ υπερασπίστηκε την ιδέα της ανοιχτής κοινωνίας ως κοινωνίας όπου οι θεσμοί, οι ηγέτες και οι πολιτικές επιδέχονται κριτική και ειρηνική αλλαγή. Αυτή η έννοια δεν σημαίνει ότι κάθε υπάρχουσα αντιπροσωπευτική δημοκρατία έχει ήδη κατακτήσει τις ίσες ευκαιρίες ή ότι έχει εξαλειφθεί κάθε μορφή κυριαρχίας.
Η κριτική μας μπορεί να εμπλουτιστεί με τις αναλύσεις του Μισέλ Φουκώ για τις πειθαρχικές μορφές εξουσίας. Στη μελέτη του για τη φυλακή και στις έρευνές του για την ιστορία της ψυχιατρικής, ο Φουκώ δείχνει πώς θεσμοί, πρακτικές επιτήρησης, ταξινομήσεις, εξετάσεις και κανόνες κανονικότητας συμμετέχουν στην ιστορική συγκρότηση των υποκειμένων.
Η εξουσία δεν ασκείται μόνο με απαγορεύσεις και άμεση βία· μπορεί να λειτουργεί και μέσα από την επιτήρηση, την κανονικοποίηση και την πειθάρχηση της συμπεριφοράς.
Αυτό δεν αποδεικνύει ότι οι άνθρωποι που διαφωνούν με το οικονομικό σύστημα οδηγούνται ως κανόνας σε ψυχιατρεία ή ότι τα ψυχιατρικά ιδρύματα υπάρχουν αποκλειστικά για τη φίμωση της κοινωνικής αντίστασης. Τέτοιες γενικεύσεις υποτιμούν τόσο την πολυπλοκότητα της ψυχικής υγείας όσο και τις συγκεκριμένες ιστορικές διακρίσεις των θεσμών που εξέτασε ο Φουκώ.
Η ουσιαστική φιλοσοφική ερώτηση είναι βαθύτερη: πώς διακρίνουμε τη φροντίδα από τον καταναγκασμό, τη νόμιμη οργάνωση από τη χειραγώγηση και την κοινωνική ένταξη από την πειθαρχική συμμόρφωση;
Η προβληματική αυτή επιστρέφει τελικά στη διαλεκτική της αυτοσυνείδησης. Ένας άνθρωπος μπορεί να αναγνωρίζεται τυπικά ως ελεύθερο πρόσωπο, αλλά να βιώνει σχέσεις εξάρτησης που περιορίζουν την πραγματική του αυτονομία.
Η φιλοσοφία μάς καλεί να εξετάζουμε τους θεσμούς με κριτική εγρήγορση, χωρίς να συγχέουμε την κριτική με την άκριτη γενίκευση: η ελευθερία απαιτεί τόσο την αναγνώριση της ανθρώπινης αξίας όσο και τη δυνατότητα ουσιαστικής αμφισβήτησης της εξουσίας.