1. Ο Φόβος και η Αγωνία στη διαμόρφωση του αντικειμένου (§196)
Αναφερθήκαμε σε δύο συναισθηματικές εμπειρίες που φωτίζουν την εγελιανή διαλεκτική της υπηρετικής συνείδησης: στον φόβο και στην αγωνία.
Η εργασία, ως μορφοποιητική δραστηριότητα (das Bilden), δεν είναι απλή εξωτερική επέμβαση σε ένα υλικό. Η συνείδηση αναμετριέται με ένα αντικείμενο που διατηρεί τη δική του ανεξαρτησία, το μετασχηματίζει και ανακαλύπτει στη διαρκή μορφή του τη δική της ενεργητικότητα.
Η §196 μας υπενθυμίζει, ωστόσο, ότι η μορφοποίηση έχει και αρνητική σημασία. Δεν αρκεί η εξωτερική επιδεξιότητα: στην εγελιανή εμπειρία του Δούλου έχει προηγηθεί ο απόλυτος φόβος, ο κλονισμός μπροστά στον θάνατο και στην κυριαρχία. Η εργασία επιτρέπει στη συνείδηση να μεταφέρει εκείνη την εσωτερική ανατροπή στην ίδια τη δραστηριότητα της διαμόρφωσης.
Ο φόβος, επομένως, δεν παρουσιάζεται από τον Χέγκελ απλώς ως ένα συναίσθημα που εμφανίζεται κάθε φορά που ο εργαζόμενος αγγίζει το αντικείμενο. Πρόκειται για μια καθοριστική εμπειρία της υπηρετικής συνείδησης, η οποία, όταν συνδέεται με την πειθαρχία και την εργασία, μπορεί να γίνει στιγμή της αυτογνωσίας της.
Στην προφορική μας ερμηνεία, η αγωνία περιγράφει την υπαρξιακή ένταση της εμπλοκής: την έκθεση σε κάτι που δεν ελέγχουμε πλήρως, την αβεβαιότητα για το αποτέλεσμα και την ανάγκη να δοκιμάσουμε τις δυνάμεις μας. Χρειάζεται εδώ να ξεχωρίζουμε τον εγελιανό φόβο (Furcht) από τις μεταγενέστερες φιλοσοφικές αναπτύξεις της αγωνίας (Angst).
Εφόσον η συνείδηση μείνει μόνο στην εσωτερική εμπειρία του τρόμου, χωρίς να μετασχηματίσει ενεργά τη σχέση της προς τον κόσμο, δεν αποκτά ακόμη το θετικό αποτέλεσμα της μορφοποίησης. Η εργασία δεν καταργεί μηχανικά τον φόβο· δίνει στη συνείδηση έναν τρόπο να αναγνωρίσει τη δύναμή της μέσα από την αναμέτρηση με το άλλο.
2. Εγωκεντρισμός, απουσία συναισθημάτων και αυτοπάθεια
Τι συμβαίνει όταν η συνείδηση κλείνεται στον εαυτό της και αντιμετωπίζει τον κόσμο απλώς ως μια προέκταση της δικής της βεβαιότητας;
Η κλειστή συνείδηση μπορεί να επιδεικνύει αυτάρκεια, ενώ στην πραγματικότητα αποφεύγει να δοκιμαστεί από την ετερότητα. Δεν επιτρέπει στο διαφορετικό να την αμφισβητήσει. Έτσι κινδυνεύει να αναγνωρίζει παντού μόνο τη δική της γνώμη, χωρίς να αναγνωρίζει την ανεξαρτησία του αντικειμένου ή της άλλης συνείδησης.
Στην παράδοση ονομάζουμε αυτή τη στάση, με ερμηνευτική και όχι κλινική σημασία, αυτοπάθεια: μια αυτοαναφορική προσκόλληση, όπου η συνείδηση ενδιαφέρεται κυρίως για την προστασία και την επιβεβαίωση του εαυτού της.
Δεν πρέπει, όμως, να ισχυριστούμε ότι όποιος δεν εκδηλώνει φόβο είναι ανίκανος να αισθανθεί ή ότι η απουσία αγωνίας αποδεικνύει εγωκεντρισμό. Μπορεί κανείς να είναι ήρεμος και ταυτόχρονα βαθιά ανοιχτός στον κόσμο. Το κριτήριο της φιλοσοφικής κριτικής δεν είναι η ένταση των συναισθημάτων, αλλά η δυνατότητα της συνείδησης να συναντά κάτι διαφορετικό από αυτήν και να μεταβάλλεται μέσα από τη σχέση.
Η γνήσια αρνητικότητα δεν εξαντλείται σε μια άγονη άρνηση των άλλων. Αποκτά περιεχόμενο όταν το υποκείμενο επιτρέπει στην πραγματικότητα να του αντισταθεί, να κλονίσει τις βεβαιότητές του και να του αποκαλύψει νέες δυνατότητες.
3. Το παράδειγμα της διδασκαλίας: Εμπλοκή έναντι αποστασιοποίησης
Μπορούμε να φωτίσουμε αυτή τη διάκριση μέσα από ένα παράδειγμα από την εκπαίδευση.
Πρώτη στάση: η αποστασιοποιημένη διδασκαλία. Ένας καθηγητής εισέρχεται στην αίθουσα, εκφωνεί το προετοιμασμένο μάθημά του και αποχωρεί χωρίς να τον απασχολεί ουσιαστικά εάν οι φοιτητές παρακολουθούν, κατανοούν ή μπορούν να συμμετάσχουν. Η επικοινωνία περιορίζεται στη μονόδρομη παράδοση ενός περιεχομένου.
Η συνείδηση του διδάσκοντος κινδυνεύει τότε να παραμείνει κλειστή στην αυτοεπιβεβαίωσή της. Το αντικείμενο της διδασκαλίας —η κατανόηση των άλλων— δεν κατορθώνει να λειτουργήσει ως πραγματική πρόκληση που αναμορφώνει τον ίδιο.
Δεύτερη στάση: η αυθεντική εμπλοκή. Ο καθηγητής ενδιαφέρεται πραγματικά για την επικοινωνία. Αναρωτιέται: «Με καταλαβαίνουν; Φτάνει ο λόγος μου στους φοιτητές; Έχει νόημα αυτό που κάνουμε;». Παρακολουθεί τις αντιδράσεις, αναθεωρεί τον τρόπο έκφρασής του, δέχεται ερωτήσεις και επιτρέπει στην ίδια τη διδακτική σχέση να τον μεταβάλει.
Αυτή η στάση μπορεί να περιλαμβάνει φόβο, προσδοκία, αβεβαιότητα και δημιουργική αγωνία, ακριβώς επειδή το αποτέλεσμα δεν είναι πλήρως προδιαγεγραμμένο. Ωστόσο, ο καλός διδάσκων δεν χρειάζεται να υποφέρει ή να βρίσκεται διαρκώς σε ένταση για να διδάσκει αυθεντικά. Αυτό που έχει φιλοσοφική αξία είναι η ανάληψη ευθύνης για την πραγματική συνάντηση με μια άλλη συνείδηση.
Το παράδειγμα μάς επιτρέπει να σκεφτούμε το das Bilden όχι μόνο ως παραγωγή εξωτερικών αντικειμένων αλλά, αναλογικά, και ως διαμόρφωση μιας σχέσης μέσα στην οποία μετασχηματίζονται τόσο αυτός που διδάσκει όσο και αυτοί που μαθαίνουν.
4. Η Δυστυχής Συνείδηση και τα ανάμικτα συναισθήματα
Η επιθυμία του Κυρίου και η μορφοποιητική εργασία του Δούλου αποκαλύπτουν διαφορετικές αντιφάσεις. Ο Κύριος χρειάζεται τον άλλον από τον οποίο επιθυμεί να είναι ανεξάρτητος· ο Δούλος, ενώ υποτάσσεται, ανακαλύπτει μέσα στην εργασία του τη δυνατότητα αυτοτέλειας.
Μπορούμε να αναγνωρίσουμε εδώ προϋποθέσεις για μια εμπειρία εσωτερικής διάσπασης. Η συγκεκριμένη εγελιανή μορφή της Δυστυχούς Συνείδησης (unglückliches Bewusstsein) αναπτύσσεται, ωστόσο, αργότερα, μετά τον Στωικισμό και τον Σκεπτικισμό. Δεν ταυτίζεται αυτομάτως με κάθε αίσθημα δυστυχίας του Κυρίου ή του Δούλου.
Στο επίπεδο της ερμηνείας, ο φόβος και η αγωνία δεν είναι υποχρεωτικά μονοδιάστατες εμπειρίες. Η αγωνία μπορεί να συνυπάρχει με την προσδοκία και την ελπίδα. Ο φόβος μπορεί να φανερώνει ότι κάτι έχει πραγματική σημασία για τη συνείδηση, επειδή η ίδια αναγνωρίζει την πιθανότητα απώλειάς του.
Εδώ χρειάζεται μέτρο: ούτε ο φόβος εγγυάται τη δημιουργικότητα ούτε η απουσία του υποδεικνύει αδιαφορία. Σημασία έχει εάν η συνείδηση μπορεί να μετουσιώνει τη δοκιμασία σε πράξη, σχέση και μάθηση, αντί να παραμένει εγκλωβισμένη σε μια άγονη αυτοαναφορά.
Ανοίγοντας τον εαυτό της στο αντικείμενο και στην άλλη συνείδηση, αναλαμβάνει την πιθανότητα να κλονιστεί. Αυτός ο κλονισμός δεν είναι αυτοσκοπός· είναι μία από τις δυνατότητες μιας ζωντανής σχέσης με τον κόσμο.
5. Ισχυρογνωμοσύνη (Eigensinn) έναντι Ελευθερίας (§196)
Στην §196 ο Χέγκελ εξετάζει την περίπτωση όπου η συνείδηση δεν έχει δοκιμαστεί στο σύνολο της ύπαρξής της από τον απόλυτο φόβο. Τότε η μορφοποιητική δραστηριότητα δεν οδηγεί αυτομάτως στην αληθινή ανεξαρτησία.
Σε ελληνική απόδοση του νοήματος της παραγράφου:
«Αν η συνείδηση δεν έχει υποστεί τον απόλυτο φόβο, αλλά μόνο κάποια επιμέρους αγωνία, τότε η αρνητική ουσία παραμένει γι' αυτήν εξωτερική, και η ουσία της δεν έχει διαποτιστεί ολοκληρωτικά από αυτήν. Εφόσον το σύνολο των περιεχομένων της φυσικής της συνείδησης δεν έχει κλονιστεί, ανήκει ακόμη στο προσδιορισμένο Είναι· η ίδια της η βούληση είναι ισχυρογνωμοσύνη (Eigensinn), μια ελευθερία που παραμένει ακόμη μέσα στη δουλεία.»
Η ισχυρογνωμοσύνη δεν είναι απλώς η επιμονή ενός ανθρώπου σε μια γνώμη. Είναι εδώ η μερική και αφηρημένη αυτοβεβαίωση, η οποία φαντάζεται ότι είναι ελεύθερη επειδή στηρίζεται στο «δικό της», ενώ παραμένει δεσμευμένη σε περιορισμένους προσδιορισμούς.
Ο άνθρωπος μπορεί να λέει με ικανοποίηση: «Είμαι καλά όπως σκέφτομαι και όπως πράττω· δεν χρειάζομαι τίποτε άλλο». Αν όμως αυτή η βεβαιότητα αποκλείει κάθε πραγματική δοκιμασία από τον κόσμο, τότε η ανεξαρτησία του παραμένει περισσότερο φαινομενική παρά ουσιαστική.
Αντιθέτως, η σχέση προς το αντικείμενο και προς τους άλλους μπορεί να διαρρήξει αυτή την κλειστή αυτοβεβαίωση. Η συνείδηση αναμετριέται με τα όριά της, αναγνωρίζει τις αντιφάσεις της και αποκτά τη δυνατότητα να αναπτύξει μια πιο συγκεκριμένη μορφή ελευθερίας.
Δεν πρέπει να εκλάβουμε τη δουλεία ως κυριολεκτικά προτιμότερη κατάσταση ούτε να εξιδανικεύσουμε τον ανθρώπινο πόνο. Η φιλοσοφική ιδέα είναι ότι η αληθινή ελευθερία δεν ταυτίζεται με την αυτάρεσκη απομόνωση: χρειάζεται τη σχέση με μια πραγματικότητα που δεν υποτάσσεται αυτομάτως στη βούλησή μας.
Εδώ βρίσκεται μια μορφή φιλοσοφικού θάρρους: όχι στην επιζήτηση του κινδύνου, αλλά στην προθυμία να εξετάζουμε, να αμφισβητούμε και, όταν είναι αναγκαίο, να αναθεωρούμε τον ίδιο μας τον εαυτό.
6. Το παιχνίδι του κόσμου και η υπαρξιακή αναγκαιότητα
Εμείς ανήκουμε στον κόσμο — δεν μας ανήκει ο κόσμος.
Η διατύπωση αυτή ανοίγει έναν γόνιμο διάλογο με τον Κώστα Αξελό, τη σκέψη του Μάρτιν Χάιντεγκερ και την ηρακλείτεια προβληματική του κόσμου ως γίγνεσθαι.
Στη φιλοσοφία του Αξελού, το παιχνίδι του κόσμου καλεί τη σκέψη να υπερβεί τη φαντασίωση ότι ο άνθρωπος είναι ένας αυτάρκης κυρίαρχος απέναντι σε ένα σύνολο πραγμάτων που υπάρχουν αποκλειστικά για να τα χρησιμοποιεί. Ο κόσμος δεν αποτελεί απλό ιδιωτικό κτήμα του υποκειμένου. Ο άνθρωπος βρίσκεται ήδη μέσα σε σχέσεις, διαδικασίες και δυνατότητες που τον υπερβαίνουν.
Η αναλογία με το εγελιανό ζήτημα της ισχυρογνωμοσύνης δεν σημαίνει ότι οι θεωρίες του Χέγκελ, του Χάιντεγκερ και του Αξελού ταυτίζονται. Υπογραμμίζει όμως ένα κοινό ερμηνευτικό ερώτημα: μπορεί η συνείδηση να γίνει πραγματικά ελεύθερη, όταν αρνείται να αναγνωρίσει τη δύναμη της ετερότητας;
Μια συνείδηση μπορεί να κλείνεται στον εαυτό της για να αποφύγει το ενδεχόμενο να πληγωθεί. Αυτή η άμυνα μπορεί να είναι κατανοητή, αλλά, όταν γίνεται απόλυτη, περιορίζει την ευκαιρία για επικοινωνία, εμπειρία και δημιουργική μεταβολή.
Το άνοιγμα στον κόσμο δεν απαιτεί διαρκή αγωνία ή αδιάκριτη έκθεση σε κάθε κίνδυνο. Απαιτεί την αναγνώριση ότι ο εαυτός δεν είναι το μοναδικό μέτρο της πραγματικότητας.
Η εγελιανή μορφοποίηση, ο κλονισμός της αυτονόητης βεβαιότητας και η υπέρβαση της ισχυρογνωμοσύνης προσφέρουν έτσι μια ουσιαστική προοπτική αυτογνωσίας και ελευθερίας: η συνείδηση δεν ανακαλύπτει την αλήθεια της αποφεύγοντας τον κόσμο, αλλά μαθαίνοντας να σχετίζεται μαζί του.