1. Η πορεία προς την Αυτοσυνείδηση και η υπέρβαση της αλλοτρίωσης των παραστάσεων
Η Φαινομενολογία του Πνεύματος παρακολουθεί την αναγκαία πορεία των μορφών της συνείδησης, από την αισθητήρια βεβαιότητα και την αντίληψη έως την αυτοσυνείδηση, τον Λόγο και τις μεταγενέστερες μορφές του Πνεύματος. Δεν έχουμε ακόμη φτάσει στο τέλος αυτής της πορείας: βρισκόμαστε στη στιγμή κατά την οποία η αυτοσυνείδηση αναζητά την ελευθερία της μέσα στη σκέψη.
Αφού η συνείδηση αναμετρήθηκε με το αντικείμενο ως κάτι εξωτερικό και με μια άλλη αυτοσυνείδηση μέσα στη σχέση κυριαρχίας και δουλείας, προκύπτει μια νέα δυνατότητα. Η συνείδηση μπορεί να αποσυρθεί από την άμεση εξάρτησή της και να στραφεί προς τη δραστηριότητα του Νοείν.
Η κίνηση αυτή περιλαμβάνει την αφαίρεση από τους επιμέρους εμπειρικούς προσδιορισμούς του Εγώ και τη στροφή προς το περιεχόμενο που χαρακτηρίζει τη σκέψη ως σκέψη: την Έννοια.
Ο Χέγκελ εξετάζει σε αυτό το σημείο δύο χαρακτηριστικές μορφές της ελευθερίας της αυτοσυνείδησης: τον Στωικισμό και, στη συνέχεια, τον Σκεπτικισμό. Δεν πρόκειται για μια απλή ιστορική παράθεση σχολών, αλλά για σταθμούς της διαλεκτικής εμπειρίας της αυτοσυνείδησης. Ο Στωικισμός εκφράζει τη δυνατότητα να αισθανθεί κανείς ελεύθερος μέσα στο Νοείν ακόμη και όταν οι εξωτερικές συνθήκες παραμένουν ανελεύθερες.
2. Γιατί Έννοια και όχι Παράσταση;
Η παράσταση παρουσιάζει στη συνείδηση ένα περιεχόμενο ως εικόνα ή μορφή, το οποίο μπορεί να αντιμετωπίζεται ως κάτι που στέκεται απέναντί της. Η συνείδηση οφείλει τότε να διακρίνει την αναπαράστασή της από το αντικείμενο και να εξετάζει πώς οι δύο πλευρές σχετίζονται.
Η Έννοια, αντιθέτως, δεν είναι απλώς μια εσωτερική εικόνα. Είναι τρόπος νοητικής σύλληψης των προσδιορισμών και των σχέσεων του πράγματος. Στην εγελιανή οπτική, η διαφορά δεν παραμένει ένα αδιάβατο χάσμα ανάμεσα στον νοούντα και στο νοούμενο: η σκέψη κατανοεί το διαφορετικό ως προσδιορισμένο περιεχόμενο της δικής της κίνησης.
Έτσι, μέσα στην Έννοια συνυπάρχουν ταυτότητα και διαφορά. Η συνείδηση δεν βρίσκεται απλώς απέναντι σε μια ξένη παρουσία, αλλά αναγνωρίζει τη νοητή δομή που συνδέει το αντικείμενο με τη γνωστική δραστηριότητα.
Η αναλογία με την παράσταση μάς επιτρέπει να κατανοήσουμε γιατί ο Χέγκελ αποδίδει τόσο μεγάλη σημασία στην εννοιακή σκέψη. Η παράσταση ενδέχεται να αφήνει τη συνείδηση στην εξωτερική αντιπαράθεση εικόνας και πράγματος. Η Έννοια επιδιώκει την εσωτερική διαμεσολάβηση των δύο.
Δεν σημαίνει, όμως, ότι κάθε παράσταση είναι ψευδής ή ότι μια οποιαδήποτε έννοια εγγυάται αμέσως αντικειμενική αλήθεια. Η αλήθεια της Έννοιας πρέπει να καταδειχθεί μέσα στην ανάπτυξη των ίδιων των προσδιορισμών της. Η βεβαιότητα της συνείδησης δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με πλήρως τεκμηριωμένη γνώση.
Σε αυτή την πορεία η Έννοια προετοιμάζει τη βαθύτερη εγελιανή επεξεργασία της σχέσης Είναι και Νοείν, η οποία δεν ολοκληρώνεται ακόμη στη στωική μορφή της αυτοσυνείδησης.
3. Η ελευθερία του Νοείν
Εδώ αναδύεται ένας νέος τρόπος κατανόησης της ελευθερίας. Η αυτοσυνείδηση δεν ζητεί να εξασφαλίσει την αλήθεια της με την άμεση κατανάλωση του πράγματος ούτε αποκλειστικά μέσω της εξωτερικής εργασίας. Αναζητά έναν τόπο όπου μπορεί να παραμένει στον εαυτό της, ακόμη και όταν σχετίζεται με το διαφορετικό.
Σε ελεύθερη ελληνική απόδοση του εγελιανού νοήματος:
«Στο Νοείν είμαι ελεύθερος, διότι δεν βρίσκομαι μέσα σε έναν άλλον, αλλά παραμένω στον εαυτό μου. Το αντικείμενο, το οποίο αποτελεί για μένα την ουσία, συγκροτεί μαζί με το δικό μου Είναι-για-εμένα μια αδιαίρετη ενότητα. Η κίνησή μου μέσα στις έννοιες είναι κίνηση μέσα στον εαυτό μου.»
Η ελευθερία του Νοείν δεν είναι απλώς η ευχέρεια να σκέφτομαι οτιδήποτε. Είναι η αξίωση ότι, μέσα στην εννοιακή δραστηριότητα, η αυτοσυνείδηση δεν παραδίδεται εξ ολοκλήρου σε έναν ξένο προσδιορισμό.
Μπορούμε να συνοψίσουμε αυτή τη θέση με την ερμηνευτική διατύπωση: «Σκέφτομαι επειδή υπάρχεις». Η σκέψη δεν είναι υποχρεωτικά μια φυγή από τον κόσμο· έχει ως περιεχόμενο εκείνο που επιδιώκει να νοήσει.
Παράλληλα, χρειάζεται μια αποφασιστική διευκρίνιση: η ελευθερία που η αυτοσυνείδηση αποκτά μέσα στη σκέψη δεν καταργεί από μόνη της τις εξωτερικές σχέσεις εξάρτησης. Αυτό ακριβώς θα αναδειχθεί ως όριο του Στωικισμού στην περαιτέρω εγελιανή ανάπτυξη.
4. Η γέννηση του Στωικισμού: Η απόσυρση στην καθαρή σκέψη
Η διαλεκτική Κυρίου και Δούλου αποκάλυψε ότι ούτε η άμεση απόλαυση ούτε η εξαρτημένη εργασία προσφέρουν αυτομάτως μια πλήρως συμφιλιωμένη αυτοσυνείδηση. Έτσι αναδύεται η δυνατότητα η ελευθερία να αναζητηθεί στη σκέψη, ανεξάρτητα από τη θέση που κατέχει το άτομο στην κοινωνική ιεραρχία.
Αυτό είναι το χαρακτηριστικό του Στωικισμού στο συγκεκριμένο εγελιανό στάδιο. Η συνείδηση αξιώνει να είναι ελεύθερη τόσο στον θρόνο όσο και στα δεσμά της δουλείας.
Ο Μάρκος Αυρήλιος, Ρωμαίος αυτοκράτορας, και ο Επίκτητος, που είχε υπάρξει δούλος, αναδεικνύουν παραστατικά την ανεξαρτησία αυτής της αξίωσης από τις εξωτερικές συνθήκες. Ο Ζήνων ο Κιτιεύς, ιδρυτής της Στωικής σχολής, καταγόταν από το Κίτιο της Κύπρου.
Στην εγελιανή παρουσίαση, ο Στωικισμός στρέφεται στην καθαρή καθολικότητα της σκέψης και αντιμετωπίζει ως δευτερεύουσα τη μεταβλητή εμπειρική κατάσταση του προσώπου. Η ελευθερία εκφράζεται ως εσωτερική απόσταση από την άμεση εξάρτηση, είτε αυτή εμφανίζεται ως κυριαρχία είτε ως υποταγή.
Δεν θα ήταν όμως ακριβές να ταυτίσουμε ολόκληρη την ιστορική στωική φιλοσοφία με την αποχή από την πράξη ή με την απουσία συναισθημάτων. Οι Στωικοί ανέπτυξαν επίσης μια ηθική της έλλογης πράξης, του καθήκοντος και της σχέσης προς τους άλλους. Ο Χέγκελ εδώ εξετάζει μια συγκεκριμένη διαλεκτική μορφή της συνείδησης και την αξίωση της ελευθερίας της.
Η στωική απόσυρση στο Νοείν είναι, λοιπόν, σημαντική κατάκτηση αλλά και αφηρημένη ελευθερία: η συνείδηση μπορεί να δηλώνει ελεύθερη, ενώ ο πραγματικός κόσμος παραμένει απέναντί της με όλες τις ανεπίλυτες αντιφάσεις του.
5. Το πέρασμα στην αναγκαιότητα της Έννοιας
Η αυτοσυνείδηση αναλαμβάνει τώρα να κατανοήσει τον εαυτό της μέσα στην εννοιακή δραστηριότητα. Δεν αρκεί να συγκρίνει μια παράσταση με ένα εξωτερικό πράγμα ή να επαναλαμβάνει ότι «Εγώ είμαι Εγώ».
Η Έννοια οφείλει να αποκαλύψει πώς συνδέονται οι προσδιορισμοί του αντικειμένου με τη δραστηριότητα της νόησης. Η σχέση αυτή δεν πρέπει να θεωρείται έτοιμη, σαν ένα δόγμα που αρκεί να αποδεχτούμε· πρέπει να αναπτυχθεί και να ελεγχθεί μέσα από τις ίδιες τις αντιφάσεις της συνείδησης.
Η στωική αξίωση της εσωτερικής ελευθερίας σηματοδοτεί έτσι έναν ουσιώδη σταθμό, όχι την οριστική συμφιλίωση του Είναι με το Νοείν. Η αφαίρεσή της από το συγκεκριμένο περιεχόμενο θα αναδείξει τα όριά της και θα προετοιμάσει τη μετάβαση στον Σκεπτικισμό.
Το έργο της φιλοσοφίας δεν είναι να βρει καταφύγιο σε μια απρόσβλητη βεβαιότητα, αλλά να κατανοήσει τη σχέση ανάμεσα στην αυτοσυνείδηση, στην Έννοια και στην πραγματικότητα. Η ελευθερία της σκέψης αποκτά το βαθύτερο νόημά της όταν αναλαμβάνει τον μόχθο αυτής της κατανόησης.