1. Το πρόγραμμα της Επιστήμης και η πορεία προς την Απόλυτη Γνώση
Ολοκληρώνουμε την εξέταση μιας κρίσιμης διάστασης της πορείας της γνώσης προς τον εαυτό της: τη σχέση της βεβαιότητας με την αλήθεια. Το πρόγραμμα της επιστήμης του Χέγκελ αποβλέπει στην υπέρβαση του αποσπασματικού χαρακτήρα της γνώσης, όταν αυτή περιορίζεται στις πρώτες, άμεσες μορφές της συνείδησης.
Η αυτοσυνείδηση δεν αποτελεί μόνη της το τέλος της διαλεκτικής πορείας. Η Φαινομενολογία του Πνεύματος παρακολουθεί διαδοχικά τη Συνείδηση, την Αυτοσυνείδηση, τον Λόγο, το Πνεύμα, τη Θρησκεία και, τέλος, την Απόλυτη Γνώση (das absolute Wissen).
Η Απόλυτη Γνώση δεν είναι μια στιγμιαία ψυχολογική πεποίθηση ότι «γνωρίζω τα πάντα». Σημαίνει ότι η γνώση μπορεί πλέον να κατανοεί τη δική της συγκρότηση και την πορεία των μορφών μέσα από τις οποίες διαμεσολαβείται το αντικείμενό της. Η βεβαιότητα αποκτά αλήθεια όχι επειδή επιμένει αυτάρεσκα στον εαυτό της, αλλά επειδή αναγνωρίζει ως δική της την ιστορία της διαμεσολάβησής της.
Στο πρώτο μέρος της πορείας εξετάζονται οι μορφές της αισθητήριας βεβαιότητας, της αντίληψης και της διάνοιας. Ακολουθούν η αυτοσυνείδηση και ο Λόγος, ενώ η μεταγενέστερη ανάπτυξη του Πνεύματος αναδεικνύει τις ιστορικές και συλλογικές μορφές της ανθρώπινης πραγματικότητας.
Η συζήτηση για «πρώτο» και «δεύτερο τόμο» μπορεί να αφορά τη συγκεκριμένη εκδοτική διάρθρωση που χρησιμοποιήθηκε στην παράδοση· δεν αποτελεί από μόνη της τη βασική εννοιολογική διαίρεση του έργου του Χέγκελ.
Στο καταληκτικό μέρος το ερώτημα είναι πώς η Έννοια και η Υπόσταση μπορούν να νοηθούν μέσα στην ενότητα της κίνησης του Πνεύματος, το οποίο δεν είναι μια νεκρή, στατική ουσία, αλλά αναπτύσσεται ιστορικά και αυτοκατανοείται.
2. Ο Χρόνος και η Ιστορία ως η εργασία του Πνεύματος (§§801, 803)
Στην §801 διαβάζουμε, σε ελληνική απόδοση:
«Ο χρόνος εμφανίζεται, λοιπόν, ως το πεπρωμένο και η αναγκαιότητα του Πνεύματος, το οποίο δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί μέσα στον εαυτό του.»
Αυτή η διατύπωση δείχνει ότι η διαδρομή του Πνεύματος δεν εκτυλίσσεται απλώς σε έναν άχρονο χώρο αφηρημένων κατηγοριών. Ο Χρόνος συνδέεται με τη διαδικασία κατά την οποία το Πνεύμα εμφανίζεται, διαφοροποιείται και φτάνει σταδιακά στην επίγνωση του εαυτού του.
Η Ιστορία δεν αποτελεί ένα εξωτερικό παράρτημα της γνώσης. Οι ιστορικές μορφές της ζωής, της πράξης, του πολιτισμού και της αυτοκατανόησης είναι στιγμές μέσα από τις οποίες το Πνεύμα πραγματοποιεί την πορεία του.
Στην §803, σε ελληνική απόδοση του νοήματος, ο Χέγκελ περιγράφει την κίνηση με την οποία το Πνεύμα καλλιεργεί τη μορφή της γνώσης του εαυτού του ως την εργασία που επιτελεί μέσα στην πραγματική Ιστορία.
Ο όρος Πνεύμα του Κόσμου (Weltgeist) μπορεί να φωτίσει τη συλλογική και ιστορική διάσταση αυτής της προβληματικής, χωρίς να πρέπει να φανταστούμε μια ξεχωριστή υπερφυσική οντότητα η οποία κινεί τα γεγονότα όπως ένα εξωτερικό πρόσωπο.
Η εργασία του Πνεύματος σημαίνει ότι η αλήθεια προκύπτει μέσα από την ανάπτυξη και την ανασκόπηση των μορφών της ιστορικής εμπειρίας. Το Πνεύμα δεν αναπαύεται σε ένα ολοκληρωμένο και αμετακίνητο παρόν, αλλά αποκτά περιεχόμενο μέσα από το γίγνεσθαί του.
3. Η Εμπειρία ως το έδαφος του Αληθούς (§802)
Στην §802 ο Χέγκελ τονίζει, σε ελληνική απόδοση:
«Τίποτα δεν γνωρίζεται που να μη βρίσκεται μέσα στην εμπειρία· ή, όπως επίσης λέγεται, που να μην είναι παρόν ως αισθητή αλήθεια, ως εσωτερικά αποκαλυμμένο αιώνιο ή ως το ιερό στο οποίο πιστεύουμε.»
Και συνδέει την εμπειρία με το γεγονός ότι το περιεχόμενο —το Πνεύμα— αποτελεί Υπόσταση και επομένως αντικείμενο της συνείδησης.
Η εγελιανή Εμπειρία (Erfahrung) δεν περιορίζεται στην απλή συσσώρευση αισθητηριακών δεδομένων. Περιλαμβάνει την κίνηση κατά την οποία η συνείδηση δοκιμάζει τις αξιώσεις της, ανακαλύπτει τις αντιφάσεις τους και μετασχηματίζει τη σχέση ανάμεσα σε ό,τι θεωρούσε αληθινό και στον τρόπο με τον οποίο το γνωρίζει.
Γι' αυτό δεν πρέπει να αποδώσουμε στον Χέγκελ μια απλή εμπειριστική αρχή, σαν να θεωρούσε ότι η αλήθεια εξαντλείται σε όσα παρέχουν οι αισθήσεις. Η εμπειρία είναι διαλεκτική εμπειρία της συνείδησης και περιλαμβάνει αισθητές, εννοιακές, θρησκευτικές και ιστορικές μορφές του περιεχομένου.
Το αληθινό δεν αναζητείται σε μια αυθαίρετα επινοημένη σφαίρα, χωρίς καμία σχέση με τη δυνατότητα ανθρώπινης κατανόησης. Ούτε όμως εξισώνεται με το άμεσο φαινόμενο. Χρειάζεται να κατανοήσουμε πώς αυτό που εμφανίζεται γίνεται αντικείμενο γνώσης και πώς οι αρχικές μορφές βεβαιότητας αίρονται μέσα σε πιο σύνθετες μορφές αυτοκατανόησης.
Η φιλοσοφία δεν επινοεί καινούργιες, μεταφυσικές αισθήσεις. Εξετάζει τη διαδρομή μέσα από την οποία οι πραγματικές δυνάμεις της ανθρώπινης συνείδησης, από την αίσθηση έως το Νοείν, μπορούν να αναγνωρίσουν και να υπερβούν τα όριά τους.
Το γνωστό αποκτά την αλήθεια του όταν κατανοείται μέσα στο συνολικό πλέγμα των διαμεσολαβήσεων του Πνεύματος — όχι όταν αντιμετωπίζεται ως ένα απομονωμένο δεδομένο.
4. Η Υπόσταση ως Αυτοανασκοπούμενο Γίγνεσθαι
Η ουσία του εγελιανού προγράμματος συμπυκνώνεται στην ιδέα ότι η Υπόσταση δεν είναι ένα απολύτως στατικό και ήδη ολοκληρωμένο πράγμα. Στον Χέγκελ, η Υπόσταση πρέπει να νοηθεί συγχρόνως ως Υποκείμενο: ως μια διαδικασία που αναπτύσσεται και επιστρέφει αναστοχαστικά στον εαυτό της.
Σε ελεύθερη ελληνική απόδοση του εγελιανού νοήματος:
«Η Υπόσταση, η οποία είναι το Πνεύμα, είναι η διαδικασία κατά την οποία το Πνεύμα γίνεται αυτό που είναι καθ' εαυτό· είναι Υπόσταση ως αυτό το γίγνεσθαι που επιστρέφει στον εαυτό του.»
Εδώ δεν έχουμε απλώς μια ύπαρξη η οποία αλλάζει μηχανικά μέσα στον χρόνο. Έχουμε την αυτοδιαμεσολαβούμενη κίνηση μέσα από την οποία το Πνεύμα διαμορφώνει τις μορφές του και αναγνωρίζει στη συνέχεια την αλήθεια τους.
Η αυτοανασκόπηση δεν πρέπει να εκληφθεί με στενά ψυχολογικό τρόπο, σαν να διαθέτει κάθε επιμέρους πράγμα μια προσωπική συνείδηση. Είναι ένας φιλοσοφικός προσδιορισμός της διαλεκτικής διαδικασίας με την οποία η Υπόσταση νοείται ως ενεργός, ιστορική και εννοιακή κίνηση.
Το Πνεύμα γίνεται αυτό που είναι: όχι επειδή επαναλαμβάνει ένα αμετάβλητο δεδομένο, αλλά επειδή πραγματώνει και αναγνωρίζει τους προσδιορισμούς του μέσα στην ανάπτυξή του.
5. Η φιλοσοφική τομή: Από την Οντολογία του Ηρακλείτου στη Γνωσιοθεωρία του Χέγκελ
Η σκέψη ότι ο κόσμος συγκροτείται μέσα από μεταβολή και αντίθεση έχει αρχαίες ρίζες. Ο Ηράκλειτος αναδεικνύει το γίγνεσθαι, την ενότητα των αντιθέτων και τη δυναμική τάξη του κόσμου. Η γνωστή φράση «τὰ πάντα ῥεῖ» συνοψίζει παραδοσιακά αυτή την εικόνα, αν και δεν σώζεται με αυτήν ακριβώς τη μορφή ως ασφαλώς αυθεντικό απόσπασμα του Ηρακλείτου.
Πού έγκειται η ιδιαίτερη συμβολή του Χέγκελ;
Στον Ηράκλειτο, η προβληματική της μεταβολής αφορά πρωτίστως τον χαρακτήρα και την τάξη της πραγματικότητας: το Ον δεν πρέπει να νοείται σαν μια συλλογή ακίνητων και ασύνδετων πραγμάτων.
Στον Χέγκελ, το γίγνεσθαι έχει επίσης αποφασιστική γνωσιοθεωρητική διάσταση. Δεν αρκεί να διαπιστώσουμε ότι η πραγματικότητα μεταβάλλεται· πρέπει να κατανοήσουμε πώς η κίνηση αυτή συλλαμβάνεται εννοιακά και πώς η ίδια η γνώση έχει μια ιστορία.
Δεν σημαίνει ότι ο Χέγκελ εγκαταλείπει την οντολογία για χάρη της γνωσιοθεωρίας. Στη σκέψη του οι δύο διαστάσεις συνδέονται στενά: η κίνηση του Είναι και η κίνηση του Νοείν δεν αντιμετωπίζονται ως δύο αδιάφοροι κόσμοι.
Μια καρέκλα, για παράδειγμα, δεν διαθέτει την ανθρώπινη ικανότητα να στοχάζεται συνειδητά τον εαυτό της. Ο άνθρωπος, αντιθέτως, μπορεί να γνωρίζει τα πράγματα, να ερευνά την ιστορία του και να αναστοχάζεται τις ίδιες τις κατηγορίες με τις οποίες τα προσεγγίζει. Αυτό δεν σημαίνει ότι η πραγματικότητα υπάρχει μόνο όταν τη σκέφτεται ένα μεμονωμένο ανθρώπινο υποκείμενο.
Η αυτοανασκοπούμενη συνείδηση γίνεται έτσι κεντρική: αναγνωρίζει την ιστορική πορεία της γνώσης της και επιδιώκει να κατανοήσει, μέσα από αυτή την πορεία, την ουσία του πραγματικού.
Η Απόλυτη Γνώση, συνεπώς, δεν ταυτίζεται με έναν κατάλογο όλων των γεγονότων ούτε με την ακατάλυτη βεβαιότητα ενός απομονωμένου Εγώ. Συνδέεται με την κατανόηση του ίδιου του γίγνεσθαι της γνώσης, μέσα στο οποίο το Πνεύμα συλλαμβάνει τη δική του ιστορική και εννοιακή διαμόρφωση.