1. Η πορεία προς την Αυτοσυνείδηση και η επιστροφή στο Νοείν
Στην πορεία της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, η συνείδηση δεν παραμένει καθηλωμένη στην αρχική σχέση της με ένα αντικείμενο που θεωρεί εξωτερικό και ανεξάρτητο. Η εμπειρία της τη φέρνει αντιμέτωπη με τον ίδιο της τον εαυτό και τη μετασχηματίζει σε αυτοσυνείδηση. Η σχέση προς το έτερο και το αρνητικό γίνεται ταυτόχρονα δοκιμασία της δικής της ανεξαρτησίας.
Στο κεφάλαιο για την αλήθεια της βεβαιότητας του εαυτού, η σχέση κυριαρχίας και δουλείας αποκαλύπτει το όριο μιας ελευθερίας που στηρίζεται στην εξάρτηση από άλλον. Η επιθυμία, η εργασία και η διαμόρφωση του πράγματος αποτελούν στιγμές αυτής της εμπειρίας. Μέσα από τη διαδρομή αυτή προκύπτει μια νέα μορφή: η σκεπτόμενη αυτοσυνείδηση, η οποία αναζητεί την ανεξαρτησία της στο ίδιο το νοείν.
Η συνείδηση στρέφεται έτσι προς τον εαυτό της ως Εγώ που σκέπτεται. Δεν πρόκειται απλώς για μια φυγή από τον κόσμο ή για την άρνηση της προηγούμενης εμπειρίας· η επιστροφή στο νοείν προκύπτει από όσα η αυτοσυνείδηση έχει ήδη ζήσει. Το περιεχόμενό της δεν προσδιορίζεται πλέον μόνο ως εξωτερική εικόνα ή αισθητή μορφή, αλλά ως Έννοια (Begriff).
Ο Χέγκελ εξετάζει εδώ δύο διαδοχικές μορφές αυτής της αναζήτησης ελευθερίας: τον Στωικισμό και τον Σκεπτικισμό. Ο πρώτος αναγνωρίζει στην καθαρή σκέψη τον τόπο της ανεξαρτησίας. Ο δεύτερος θα αναδείξει τις αντιφάσεις που παραμένουν όταν η ελευθερία αυτή περιορίζεται στην αφαίρεση.
2. Γιατί Έννοια και όχι Παράσταση;
Η διαφορά μεταξύ Έννοιας και Παράστασης είναι καθοριστική για να κατανοήσουμε την ελευθερία της σκεπτόμενης αυτοσυνείδησης.
Στην παράσταση (Vorstellung), το αντικείμενο εμφανίζεται αρχικά σαν κάτι απέναντι από τη συνείδηση: μια εικόνα, μορφή ή αντικειμενικότητα που φέρει τον χαρακτήρα του άλλου. Η συνείδηση χρειάζεται να αναγνωρίσει ρητά ότι αυτό που παρασταίνει είναι δική της παράσταση.
Στην Έννοια, αντίθετα, η διαφοροποίηση του αντικειμένου δεν παραμένει απλώς ξένη προς τη σκέψη. Το διαφοροποιημένο περιεχόμενο είναι συγχρόνως εννοιακό περιεχόμενο της συνείδησης: υπάρχει ως προσδιορισμένο, αλλά δεν αποκόπτεται από την πράξη με την οποία νοείται.
Η Έννοια δεν είναι επομένως μια κενή ταυτολογία του Εγώ ούτε μια αυθαίρετη ετικέτα πάνω στα πράγματα. Είναι η μορφή στην οποία η αυτοσυνείδηση συλλαμβάνει μια διαφορά χωρίς να χάνει τη συνείδηση της ενότητάς της με όσα σκέπτεται.
Αυτή είναι η λειτουργία της εννοιακής διαμεσολάβησης: το αντικείμενο δεν αντιμετωπίζεται ως απλή εξωτερικότητα, ούτε όμως καταργείται ως διαφορετικό. Το Εγώ αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα στην προσδιορισμένη εννοιακή σχέση με το αντικείμενο.
Η διάκριση αυτή βρίσκεται στον πυρήνα της §197. Στη μετέπειτα εξέλιξη του έργου, το ζήτημα θα γίνει ακόμη πιο απαιτητικό: πώς η ενότητα της σκέψης και του αντικειμένου μπορεί να αποκτήσει συγκεκριμένο περιεχόμενο και όχι μόνο αφηρημένη βεβαιότητα;
3. Η ελευθερία του Νοείν
Η νέα μορφή αυτοσυνείδησης αναγνωρίζει στη σκέψη έναν χώρο ελευθερίας. Η εξάρτησή της από μια εξωτερική κατάσταση δεν καθορίζει πλέον άμεσα την ουσία της. Ακόμη και όταν οι συνθήκες της ζωής της παραμένουν περιοριστικές, η ίδια επιδιώκει να διατηρεί μια εσωτερική ανεξαρτησία.
Το νόημα του χαρακτηριστικού χωρίου της §197 μπορεί να αποδοθεί ελεύθερα ως εξής:
Στο νοείν είμαι ελεύθερος, γιατί δεν βρίσκομαι μέσα σε κάποιον άλλον, αλλά παραμένω στον εαυτό μου. Το αντικείμενο, που αποτελεί για μένα την ουσία, συνδέεται αδιαίρετα με το δικό μου Είναι-για-τον-εαυτό. Η κίνησή μου μέσα στις έννοιες είναι κίνηση μέσα στον ίδιο μου τον εαυτό.
Ελεύθερη ελληνική απόδοση του νοήματος της §197· όχι κατά λέξη παράθεμα από συγκεκριμένη ελληνική μετάφραση.
Η ελευθερία αυτή δεν πρέπει να παρερμηνεύεται ως δήλωση ότι ο κόσμος υπάρχει μόνο επειδή τον σκέπτεται το άτομο. Η ουσιώδης διαπίστωση είναι ότι στην εννοιακή σκέψη η αυτοσυνείδηση δεν αισθάνεται εξαρτημένη από ένα εντελώς ξένο περιεχόμενο.
Η σκέψη στρέφεται προς το πραγματικό και ζητεί να το συλλάβει με όρους που μπορούν να αποτελέσουν δικό της συνειδητό περιεχόμενο. Μπορούμε επομένως να μιλήσουμε για την ελευθερία του Νοείν ως εσωτερική σχέση προς το αντικείμενο, όχι ως πλήρη ανεξαρτησία από τη ζωή και την ιστορία.
Ακριβώς εδώ θα φανεί και το όριο της αρχικής αυτής ελευθερίας: η ελευθερία μέσα στη σκέψη δεν ισοδυναμεί ακόμη με την πραγματωμένη ελευθερία μέσα στη ζωή.
4. Η γέννηση του Στωικισμού: Η απόσυρση στην καθαρή σκέψη
Η σχέση κυρίου και δούλου δεν προσφέρει οριστική λύση στο πρόβλημα της ανεξαρτησίας της αυτοσυνείδησης. Ο κύριος εξαρτάται από την εργασία του δούλου, ενώ ο δούλος, μέσα από την εργασία και τον φόβο, ανακαλύπτει μια διαφορετική σχέση με τον εαυτό του και το πράγμα. Έτσι προετοιμάζεται η μετάβαση στη σκέψη ως μορφή ελευθερίας.
Ο Χέγκελ προσδιορίζει ιστορικά αυτή τη μορφή ως Στωικισμό (§198). Το αποφασιστικό γνώρισμά του είναι ότι η συνείδηση θεωρεί ουσιώδες και αληθινό εκείνο προς το οποίο μπορεί να σχετίζεται ως σκεπτόμενο ον.
Ο Στωικός διεκδικεί να παραμένει ελεύθερος είτε βρίσκεται στον θρόνο είτε στα δεσμά (§199). Η αντίθεση αυτή μπορεί να φωτιστεί με τα παραδείγματα του Μάρκου Αυρηλίου, Ρωμαίου αυτοκράτορα, και του Επίκτητου, που γνώρισε την κατάσταση της δουλείας. Η ιστορική και κοινωνική τους θέση διαφέρει ριζικά, αλλά το στωικό ιδεώδες της εσωτερικής ανεξαρτησίας υπερβαίνει αυτή τη διαφορά.
Στη στωική μορφή της αυτοσυνείδησης, το ποιείν και το πάσχειν, η δράση και η δοκιμασία της εμπειρικής ύπαρξης, δεν αποτελούν το έσχατο θεμέλιο της ελευθερίας. Η συνείδηση αποσύρεται από τη διαρκή μεταβολή των περιστάσεων στην καθαρή καθολικότητα της σκέψης.
Η απόσυρση αυτή δεν σημαίνει κατ’ ανάγκην ότι οι ιστορικοί Στωικοί αρνούνταν κάθε πρακτική δράση. Αποτελεί τον συγκεκριμένο εγελιανό προσδιορισμό της στωικής αυτοσυνείδησης στη διαλεκτική πορεία του έργου.
Η §199 συνοψίζει τη μετάβαση από τη δουλεία προς τη σκέψη: ο Στωικισμός εμφανίζεται ως μια ελευθερία που αναδύεται μέσα από την εμπειρία της εξάρτησης και επιστρέφει στην καθολικότητα του νοείν.
Η αναφορά στον Ζήνωνα τον Κιτιέα, ιδρυτή της Στωικής Σχολής και καταγόμενο από το Κίτιο της Κύπρου, μας θυμίζει ότι η φιλοσοφική αυτή παράδοση συνδέεται και με την ιστορία του ελληνικού κόσμου της Κύπρου.
5. Η αναγκαιότητα της Έννοιας για την Επιστήμη
Η ανακάλυψη της ελευθερίας του Νοείν αποτελεί μεγάλη κατάκτηση, αλλά όχι το τέλος της εγελιανής πορείας. Η σκέψη γνωρίζει πλέον ότι μπορεί να παραμένει στον εαυτό της μέσα στην εννοιακή σχέση προς το αντικείμενο. Ωστόσο, το περιεχόμενο αυτής της σχέσης δεν έχει ακόμη αναπτυχθεί σε ολόκληρο τον πλούτο της συγκεκριμένης πραγματικότητας.
Η §200 επισημαίνει ακριβώς αυτό το όριο: η στωική ελευθερία παραμένει ελευθερία στη σκέψη, η οποία δεν έχει ακόμη αποκτήσει το πλήρωμα της ζωής. Είναι, με αυτή την έννοια, Έννοια της ελευθερίας, όχι ακόμη η πλήρως ζωντανή πραγμάτωσή της.
Για να προχωρήσει η γνώση προς την Επιστήμη, δεν αρκεί η απλή διακήρυξη ότι η σκέψη είναι ελεύθερη. Χρειάζεται η Έννοια να αναπτύξει το καθορισμένο περιεχόμενο του αντικειμένου και να κατανοήσει τις δικές του εσωτερικές σχέσεις.
Αυτή η απαίτηση ανοίγει τη δυνατότητα μιας γνώσης που δεν περιορίζεται ούτε στην εικόνα του πράγματος ούτε στην αφηρημένη αυτοβεβαιότητα του υποκειμένου. Η φιλοσοφία επιζητεί τη συγκεκριμένη ενότητα του Νοείν με το γνωστικό του περιεχόμενο.
Το κρίσιμο ερώτημα που παραμένει, επομένως, είναι αν το Νοείν μπορεί να συλλάβει την αλήθεια του πραγματικού χωρίς να καταργήσει τη διαφοροποίησή του — και αν η ελευθερία που ανακαλύπτει αρχικά στον εαυτό του μπορεί να γίνει πραγματική ελευθερία.