1. Τα δύο θεμέλια της βεβαιότητας της συνείδησης
Η διαδρομή της Φαινομενολογίας του Πνεύματος είναι μια επίπονη πορεία με την οποία η συνείδηση δοκιμάζει τις βεβαιότητές της και αναγνωρίζει τα όριά τους. Στις πρώιμες μορφές της, η αίσθηση και η διάνοια προσφέρουν σημαντικές αλλά μονομερείς προσλήψεις του πραγματικού. Η μετάβαση στη φιλοσοφική γνώση απαιτεί να κατανοηθούν οι πλάνες αυτών των μορφών, όχι απλώς να απορριφθούν.
Πρώτη προϋπόθεση είναι, επομένως, η επίγνωση των πλανών της γνώσης. Η συνείδηση οφείλει να αναγνωρίσει πώς δημιουργούνται οι αντιφάσεις των προηγούμενων αξιώσεών της και να ενσωματώσει την εμπειρία τους στην ανάπτυξη της γνώσης. Οι προηγούμενες βαθμίδες δεν εξαφανίζονται χωρίς ίχνος· διατηρούνται ως στιγμές μιας ευρύτερης κίνησης.
Δεύτερη προϋπόθεση είναι η κατανόηση ότι το αντικείμενο της φιλοσοφικής γνώσης δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως μια νεκρή, απομονωμένη υπόσταση, ξένη προς την εννοιακή και ιστορική διαδικασία της αυτοκατανόησης. Στον ορίζοντα της Απόλυτης Γνώσης, το Πνεύμα αναγνωρίζει τον εαυτό του μέσα από τις μορφές της εμφάνισης και της ανάπτυξής του.
Η προσέγγιση αυτή δεν σημαίνει ότι τα υλικά πράγματα παύουν να υπάρχουν όταν δεν τα σκέφτεται κανείς ή ότι η φυσική κίνηση εξαρτάται από την ατομική ανθρώπινη παρατήρηση. Το ερώτημα είναι πώς η πραγματικότητα αποκτά το νόημά της ως αντικείμενο εννοιακής γνώσης μέσα στη διαλεκτική του Πνεύματος.
Το παράδειγμα ενός σκύλου που αντιμετωπίζει το κόκαλο ως αντικείμενο ορμής και αντίληψης βοηθά να φωτίσουμε τη διαφορά ανάμεσα στην άμεση πρακτική σχέση προς το πράγμα και στη φιλοσοφική γνώση της ουσίας του. Δεν αποτελεί, βεβαίως, απόδειξη ότι τα ζώα στερούνται κάθε γνωστικής ικανότητας. Αναδεικνύει, αναλογικά, ότι η ανθρώπινη αυτοσυνείδηση μπορεί να αναστοχάζεται τον τρόπο με τον οποίο γνωρίζει.
Η βεβαιότητα, συνεπώς, αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο όταν η συνείδηση συλλαμβάνει εννοιακά τη δική της πορεία και κατανοεί τις διαμεσολαβήσεις της σχέσης της με τον κόσμο.
2. Το διακύβευμα του Χέγκελ: Είναι δυνατή η γνώση της πραγματικότητας;
Η εγελιανή σκέψη συχνά χαρακτηρίζεται δυσπρόσιτη, κάποτε μάλιστα ως δοκιμασία για τον αναγνώστη. Ωστόσο, η δυσκολία του έργου δεν είναι από μόνη της κριτήριο ούτε της αξίας ούτε της αποτυχίας του. Η διαρκής φιλοσοφική σημασία του συνδέεται με το θεμελιώδες ερώτημα το οποίο αντιμετωπίζει:
Πώς είναι δυνατή η γνώση της πραγματικότητας; Και με ποιο δικαίωμα η συνείδηση θεωρεί ότι αυτό που γνωρίζει είναι αληθινό;
Το ζήτημα δεν απασχολεί αποκλειστικά την πανεπιστημιακή φιλοσοφία. Κάθε άνθρωπος οργανώνει τη ζωή του στηριζόμενος σε αντιλήψεις για τον κόσμο. Είναι όμως πράγματι γνωστό αυτό που νομίζουμε ότι γνωρίζουμε; Και τι διακρίνει τη βεβαιότητά μας από την αλήθεια του αντικειμένου;
Η Φαινομενολογία δεν προτείνει να αποδεχθούμε χωρίς έλεγχο μια απόλυτη διαβεβαίωση. Αντίθετα, αναπτύσσει μια πορεία όπου οι μορφές της συνείδησης υποβάλλονται σε δοκιμασία και αποκαλύπτουν τα δικά τους όρια. Αυτή η διαδικασία μάς οδηγεί στο ζήτημα της σχέσης ανάμεσα στην Έννοια, στην εμπειρία και στη συνολική κίνηση του Πνεύματος.
3. Η Φύση ως το αποξενωμένο Πνεύμα (§807)
Στο καταληκτικό μέρος της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, ο Χέγκελ παρουσιάζει τη γνώση του Πνεύματος για τον εαυτό του ως στιγμή που οδηγεί στο καθαρό στοιχείο της Έννοιας και στην Επιστήμη. Η ανάπτυξη αυτή δεν καταλήγει σε μια απλή ακινησία: το ίδιο το Πνεύμα εμφανίζεται επίσης μέσα στην εξωτερίκευσή του.
Η §807 αναφέρεται στην κίνηση κατά την οποία το Πνεύμα εποπτεύει τον καθαρό εαυτό του έξω από αυτό ως Χρόνο, και το Είναι του ως Χώρο. Πρόκειται για το πέρασμα στη Φύση, την οποία ο Χέγκελ χαρακτηρίζει ως αποξενωμένο ή εξωτερικευμένο Πνεύμα.
Η αναφορά στον όρο entfremdeter Geist δεν πρέπει να διαβαστεί σαν απλή ταύτιση της φύσης με την προσωπική συνείδηση ενός ανθρώπου. Η αποξένωση δηλώνει εδώ την εξωτερικότητα μέσα στην οποία εμφανίζεται το γίγνεσθαι του Πνεύματος, σε αντίθεση με την αυτοσυνείδητη εσωτερίκευση.
Η Φύση αποτελεί, με αυτή την εγελιανή έννοια, το άμεσο, ζωντανό γίγνεσθαι του Πνεύματος: τη διάσταση της εξωτερικής εμφάνισης, της οποίας η σχέση προς το υποκείμενο δεν κατανοείται με τους όρους ενός απλού μηχανιστικού δυϊσμού. Η διατύπωση είναι φιλοσοφική και θεωρησιακή· δεν υποκαθιστά τις επιστημονικές εξηγήσεις της φυσικής πραγματικότητας.
4. Η Ιστορία ως η συνειδητή επιστροφή του Πνεύματος
Δίπλα στη Φύση, ως πλευρά της εξωτερικευμένης κίνησης, η §808 παρουσιάζει την Ιστορία ως την άλλη όψη του γίγνεσθαι του Πνεύματος: ένα γίγνεσθαι που γνωρίζει και διαμεσολαβεί τον εαυτό του.
Η διάκριση είναι αποφασιστική. Η Ιστορία δεν είναι μόνο μια χρονική αλληλουχία εξωτερικών συμβάντων. Είναι επίσης η διαδικασία μέσα στην οποία το Πνεύμα, περνώντας μέσα από συγκεκριμένες μορφές ζωής και συνείδησης, αναγνωρίζει αναδρομικά τη διαδρομή του.
Η ίδια η ελληνική λέξη ἵστωρ παραπέμπει στην αρχαία σχέση της γνώσης με την έρευνα, την κρίση και τη μαρτυρία. Η ετυμολογική αυτή συγγένεια προσφέρει μια ερμηνευτική γέφυρα, χωρίς να αποτελεί από μόνη της απόδειξη της εγελιανής θέσης.
Στο σχήμα αυτό, η εξωτερίκευση δεν είναι απλώς μια καταστροφή της ενότητας. Το Πνεύμα διατρέχει την ετερότητα και, μέσα από τη γνώση της ιστορικής του πορείας, επιστρέφει αναστοχαστικά στον εαυτό του. Η Ιστορία είναι, λοιπόν, και ιστορία των μορφών της γνώσης, χωρίς να εξαντλείται σε αυτές.
5. Η πινακοθήκη των εικόνων (Galerie von Bildern) (§808)
Στην τελευταία παράγραφο της Φαινομενολογίας του Πνεύματος, ο Χέγκελ επιστρατεύει μια ιδιαίτερα υποβλητική εικόνα. Σε ελεύθερη ελληνική απόδοση του νοήματος:
«Το γίγνεσθαι του Πνεύματος εμφανίζεται ως αργή κίνηση και διαδοχή πνευματικών μορφών, σαν μια πινακοθήκη εικόνων· καθεμιά φέρει ολόκληρο τον πλούτο του Πνεύματος και η κίνησή τους είναι τόσο αργή επειδή ο Εαυτός πρέπει να διαπεράσει και να αφομοιώσει τον πλούτο της υπόστασής του.»
Η πινακοθήκη των εικόνων (Galerie von Bildern) δεν δηλώνει ένα μουσείο αδρανών αναμνήσεων. Κάθε μορφή του Πνεύματος αποτελεί έναν ιδιαίτερο ιστορικό κόσμο, ο οποίος φέρει ένα σύνολο εμπειριών, αντιφάσεων και δυνατοτήτων. Η επόμενη μορφή δεν εμφανίζεται σαν να μη συνέβη τίποτε προηγουμένως.
Μπορούμε να διακρίνουμε, ερμηνευτικά, δύο όψεις της κίνησης. Η πρώτη αφορά την ανάπτυξη της πραγματικής, ιστορικής εμπειρίας μέσα στον χρόνο, με την ποικιλία και τις συγκρούσεις της. Η δεύτερη αφορά τη βραδεία, στοχαστική αφομοίωση αυτού του περιεχομένου, μέσα από την οποία το Πνεύμα κατανοεί τη δική του πορεία.
Κεντρικός εδώ είναι ο όρος Erinnerung, η ενθύμηση ή εσωτερίκευση. Ο Χέγκελ δεν εννοεί απλώς την περιστασιακή ανάκληση μιας εικόνας. Το Πνεύμα παραλαμβάνει το παρελθόν του, το εσωτερικεύει και το διατηρεί σε μια νέα μορφή γνώσης. Ό,τι φαίνεται να έχει παρέλθει δεν εξαφανίζεται απλώς: διατηρείται μετασχηματισμένο μέσα στην περαιτέρω ανάπτυξη.
Η εικόνα της πινακοθήκης συμπυκνώνει έτσι μια από τις βαθύτερες ιδέες του έργου: η γνώση του Πνεύματος για τον εαυτό του δεν κατακτάται παρακάμπτοντας την ιστορία, αλλά αναλαμβάνοντας ολόκληρη τη διαδρομή της.
Η Απόλυτη Γνώση δεν είναι ένα άδειο τέλος της σκέψης ούτε ένας απλός κατάλογος όλων των γεγονότων. Είναι η δυνατότητα να κατανοηθεί πώς οι διαδοχικές μορφές της συνείδησης αποτελούν στιγμές μιας ενιαίας, αυτοδιαμεσολαβούμενης πορείας.